Soru-Cevaplar Üzerine yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

CEVAP— İş, amel ve kararlılığa götüren niyet insanı kurtarabilir. Neticede azim ve gayrete inkılâp etmeyen bir niyet ise asla..

Niyet, bir kasd ve teveccüh, bir azim ve şuur demektir. Niyet üyesinde insan, nereye yöneldiğini, ne istediğini bilir ve yine onun sayesinde bir bulma ve elde etme şuuruna ulaşır.

İnsanın bütün fiillerinin esası niyet olduğu gibi, eğilimlerine göre, benim deyip sahip çıkacağı işlerin vesilesi de yine niyettir. Keza iradenin en sarsılmaz kaidesi ve insandaki inşa gücünün en metin temeli de hep niyettir. Hatta diyebiliriz ki; kâinatta ve insanın nefsinde herşey, hem başlangıç itibariyle, hem de devam itibariyle niyete bağlıdır. Ona dayandırmadan ne bir şeye varlık kazandırabilmek, ne de daha sonra onu devam ettirebilmek mümkün değildir.

Herşey, evvela, zihinde bir tasarı olarak belirir. İkinci bir teveccühle planlaştırılır ve daha sonra da azim ve kararlılıkla tahakkuk ettirilir. Bu ilk tasarı ve plan olmadan herhangi bir işe başlamak neticesiz olacağı gibi, irade ve azim görmeyen her tasarı ve plan da akim kalacaktır.

Niyetteki bu güç ve müessiriyete delalet edecek pek çok şey vardır. Ne var ki, çokları, yaşadıkları hayatın şuurunda olmadıkları için, bu güç ve müessiriyetten de haberleri yoktur.

Niyet, insanın iyiliklerine ve kötülüklerine bakan yönüyle de çok hayati ve muhteşemdir. Bu noktada o, ya bin- şifa vadiyle gelen bir iksir veya bütün iş ve davranışların semere ve neticelerini alıp götüren bir irfan ve bir kasırgadır. Nice küçük işler vardır ki, onun sayesinde büyür, bir da- ne iken bin-başak, bir damla iken derya olur. Ve nice dağ cesametinde himmet ve gayretler de vardır ki, onun yüzünden semeresiz ve (güdük) kalır.

Kulluk şuur ve idrakiyle yatıp kalkmalar, yerlere kapanmalar; aç, susuz durmalar ve meşru’ bir kısım arzu ve isteklerden uzaklaşmalar, insanın başım en yüce âlemlere ulaştırır ve sultan kılar, oysaki aynı hareketler ve daha binlercesi, bu idrakten uzak yerine getirildiği zaman ızdırab çekme ve yorulmadan başka birşeye vesile olmaz. Demek ki, yaratanı hoşnut etme yolunda insan, hem işlediği şeyler, hem de terk et- ettiği şeylerle yükseliyor ve “ahsen-i takvim”e (1) mazhar oluyor. Onun hoşnutluğu dışında ise, bin amel ve gayret hiçbir işe yaramıyor.

Niyet öyle bir mayedir ki, yok onunla var olup bin cilve gösterir; var gibi görünen şeyler de yine ondan ötürü ölü ve tesirsiz kalır.

Gazada, kanlı elbiseleri boynunda, ölüp de gayyaya yuvarlananlar az olmadığı gibi, dupduru niyeti saye sinde, yumuşak döşeklerde ölüp cennete gidenler de az değildir. Şerirler yaka-paça boğuşup yarınları aydınlatmak isteyen mertlerin ve saf niyetlilerin yanı başında, bu kavgayı şahsi çıkarları ve hasis menfaatleri için verenler de küçümsenmeyecek bir yeküne sahiptirler. Birinciler, arşiyeler çizerek yukarılara doğru yükselirken, ikinciler de baş aşağı yıkılıp tamuya gideceklerdir.

Niyet bu mahdut ve muvakkat dünya hayatında, sınırsızlığa kapı ve pencere açan esrarlı bir anahtar ve belli bir ömürde ebedi saadet veya şekavet vadeden müthiş bir dildir. Bu aleti güzel kullanan vazife-şinaslar, hayatlarında ölü ve muzlim bir nokta bırakmayacak şekilde dünyalarına nur serpip ebedi aydınlığa ve huzura erebilirler. Zira günlük, haftalık aylık vazifeler, samimiyetle eda edildikçe, o vazifeye terettüp eden fazilet ve sevap, sadece vazifenin eda edildiği zamana münhasır kalmayacak; bilakis bütün bir hayatın saniye ve dakikalarını içine alacak şekilde tesir ve şümulünü gösterecektir.

Cihada hazır bir asker fiilen cihatta bulunmadığı zamanlarda dahi, mücahitlerin hissesine düşen sevabı alacaktır. Kışlada nöbet saatinin gelmesini bekleyen bir er, nöbet bekliyor gibi, ayların ibadetine terettüp eden hasenatı elde edecektir.

İşte bu sırdandır ki, inanan insan, muvakkat bir hayatta ebedi saadet ve ölümsüzlüğe erdiği gibi, inkâr eden de ebedi şekavet ve talihsizliğe namzet olur. Yoksa zahiri adaletin iktizasına göre, herkes kendi ibadet ve fazileti kadar veya rezalet ve denaeti miktarınca lütuf ve ihsana: kahır ve azaba duçar olması uygun olur ki, o da, iyilerin cennetlerde, iyi insan olarak yaşadıkları süre kadar, kötülerin de cehennemde yine o miktar kalacaklarını ifade eder. Hâlbuki ebediyet hem kötüler için, hem de iyiler için kazanılmış en son durumdur ve ötesine hiçbir şey düşünmek mümkün değildir.

İşte böyle, hem bitmeyen bir saadet, hem de tükenip yok olmayan bir azap ve şekavet sadece insanın niyetinde aranmalıdır. Ebedi iman ve istikamet düşüncesi ebedi küfrün ve inhiraf düşüncesi de ebedi talihsizliği netice verecektir.

Son dakikalarında kalbi kulluk şuuruyla dolu bir insan, binlerce yıl ömrü olsa , düşünce dünyası istikametinde sarf edeceği için, o niyet ve o kararlılıkta bulunduğu için, niyeti aynen amel kabul edilerek, ona göre muameleye tabi tutulur. “Müminin niyeti amelinden hayırlıdır”. Öyle de, son dakikalarını yaşayan bir inkârcı, o ilhad ve küfür düşünceleri içinde, geleceğin binlerce, yüz binlerce yılını karartma niyetinde olduğu için, niyetine göre cezaya çarptırılacaktır.

Demek oluyor ki, bu mevzuda esas olan onların yaşadıkları mahdut ve sınırlı hayatın vesileliğinden daha çok — aslında o mahdut hayatta yine o niyetin tezahüründen ibarettir— onların niyetleridir. Ebedi saadete iman ve onu kazanma —milyonlarca seneye vabeste olsa dahi— mümin ferde ebedi cenneti kazandırıyor aksi de kâfire cehennemi..

İnkârcı, isteyerek ve dileyerek içinde bocaladığı ebedi inkâr niyet ve düşüncesinin cezasını, ebedi bit azaba duçar olmakla çekeceği gibi bütün küfür ve taşkınlıklara sebebiyet veren şeytan dahi bağrında barındırdığı devamlı inkâr düşüncesinin ve o istikametteki gayretlerinin cezasını, devamlı azap olarak çekecektir.

Aslında, yaradılışının neticeleri itibariyle, şeytanın gördüğü bir hayli iş ve hizmetler de vardır: İnsanın bir kısım istidat ve kabiliyetlerinin inkişaf ettirilmesinde, beşerin fıtratında bulunan pek çok müspet madenin tasfiye görüp açığa çıkmasında; hatta kalb ve ruhun uyanık ve tetikte bulunmasında inkâr edilmeyecek kadar tesiri görülür şeytanın. –

O, fertlere ve cemaatlere musallat olur ve onların gönüllerini zehirli tohumlar saçarak, o gönülleri kötülüğün ve karanlığın yetiştirildiği tarlalar haline getirmeğe çalışır. Onun bu ifsat ve saptırma gayretlerine karşılık, bünyedeki manevi -duygular alarma geçer. Tıpkı, antibiyotiğe karşı vücudun teyakkuza geçmesi gibi.. Bu ise insan letaifınin gelişmesini, kuvvetlenmesini; hatta bu en can alıcı hasım karşısında sık sık Yaratana sığınmasını netice verir ki, bu da insanın kalbi ve ruhi hayatı adına, pek az bir zarar ihtimaline rağmen, pek çok şey kazanması demektir. Böyle manevi bir tesirle insanoğlunda mücadele azminin kamçılanması ve onun dikkate ve teyakkuza sevk edilmesi, ne saf madenlerin, ne som altın evliya ve asfiyanın büyük mücahitler ve kahraman gaziler olarak ortaya çıkmalarına vesile olmuştur.

Ne var ki, şeytanın bu güzide insanları, mücahede ve mücadeleye sevk edip, onlara büyük payeler kazandırmasına mukabil, kendisi için hiçbir mükâfat bahis mevzuu değildir. Çünkü o, yaptığı bu şeyleri, hak dostları yücelsin diye yapmıyor; bilakis, onları günahlara sokmak ve yıkmak için yapıyor.

Demek oluyor ki, şeytanın hem niyeti bozuk, hem de ameli. O başkalarına kazandırdığı yüceliklerle değil: kendi pisliğine, niyet ve davranışlarının fena olmasına göre muameleye tabi tutulacaktır.

Şeytanın niyeti bozuk ve davranışları fenadır. Bir kere isyanı şuurluca ve saptırması bilerektir. “—Ben sana secde ile emretmişken, seni, secde etmekten alıkoyan neydi? O (iblis) dedi: — Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın. Allah (c.c.) buyurdu: —İn oradan (cennetten), sana orada kibirlenmek gerekmez, çık, çünkü sen, hor ve bayağı kimselerdensin. İblis; — Bana ba’s olunacak güne kadar mühlet ver dedi. Allah da: —Sen mühlet verilenlerdensin buyurdu.” Bu ilk isyan ve baş kaldırma şuurluca bir cedel ve sonra da küfür yolunu seçmektir İnsanlığı baştan çıkaracağına dağ olan yeminleri ise, beşerin bitip tükenme bilmeyen dramının esasıdır.

Şeytanın bu kararlılık ve niyetinden ötürüdür ki, onun düşmanlığı sayesinde uyanan bir kısım duygular, sahibi için faziletlere götürücü olsa bile, şeytan ü gayretinden ötürü asla mükâfat alamayacaktır.

Netice olarak diyebiliriz ki, niyet, müminin hayatında herşeydir. Ferdin ölü davranışlarına canlılık kazandıran o olduğu gibi, onun bütün bir ömrünü (bin veren) bir tarla haline getiren de odur. Sınırlı dünya hayatında, ebedi saadete giden yolda bütün kapı ve pencereleri açan o olduğu gibi, ebedi talihsizliği ve ebedi hüsranı hazırlayan da odur.

Ameller niyetlere göredir muamelede amele göre cereyan edecektir.

(1) Ahsen-i takvim: En güzel kıvama koyma, Cenab-ı Hakkın herşeyi kendisine layık en güzel kıvam, sıfat ve surette yaratması. İnsanın en yüksek ve en güzel surette yaradılışı.

M.Fethullah Gülen Hocaefendi

Niyet insanı kurtarır mı? | Sorular ve Cevaplar yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

CEVAP: Bu bankalar “suni ilkahı” (aşılamayı) insanlara getirme maksadıyla kurulduğu için, üzerinde durulmağa değer. Hayvanları, bu usulle aşılama, epey zamandan beri bilinen bir husustu. Ancak, bu sperm bankaları vasıtasıyla, ayni usulün insanları da içine alacak şekilde, çok geniş bir sahada tatbiki fikri oldukça yenidir.

Hayvanlar için, bir (ıslah etme) ve (soylulaştırma) hareketi olarak üzerinde durulması bahis mevzuu olsa bile, aynı şeyi insanlar için düşünmek, insanlık manasına karşı bir saygısızlık olur.

Sperm, eskilerin “hüveyne” (küçük canlı) dedikleri, nebatat âlemine nisbeten tohum, dane mesabesinde, canlının fihristi, program sandukçası ve ilk habbesidir.

Tohum, toprağın bağrında döllenip gelişir. Hüveyne, anne karnında, dölyatağında.. Her ikisi de kendi âlemlerine ait ilk nüve ve ilk hücre olup, omuzlarında yükseltecekleri varlığın geleceğine dair mana ve hususiyetler taşırlar.

Bu itibarla, nebatat âleminde tohum, canlılarda sperm1abit bu kısımda mütalaa edilenler için – nevin (tür) ve neslin devamını tekeffül eden çok mühim unsurlardır. Soy-ağacı, buna dayanarak gelişir. Evsaf ve karakterler bununla geleceğe intikal eder.

Hayvanat âleminde, sırf cinsin muhafaza veya mükemmelleştirilmesi açısından ehemmiyet arz eden bu hususi, insanlar için ayni zamanda hukuki bir kısım prensiplerede medar olmaktadır.

Bundan başka, “şeriat-ı fıtriye” (kâinatta cari kanunlar) itibariyle de üzerinde durulması gerekli bir mevzuu olduğu kanaatindeyiz. Sperm bankalarının iç yüzü ve hedefi, tıpkı ağaçlarda ve yakın tarihinde, hayvanlarda tatbik edilegeldiği gibi, insanlara da “suni ilkah”ın yapılması teklifinden başka birşey değildir.

Böyle bir muâlece’nin, ilk iki türü için, münakaşa edilmezliğini kabul etsek bile, miras, izdivaç, mahremiyet gibi mevzulardan ötürü, insan için hassasiyet arzeden bir husustur. Ve onun içindir ki, döllenme ve tenasül keyfiyetlerinin kayd altına alınması ilk insanla beraber var olmuş ve su-i istimal edildiği devirlerin dışında da insanla beraber devam edegelmiştir.

Böyle bir kayd altına alma, ister insanoğlunun tahdid edilmemiş hayvani hislerinden, isterse beşeri garîzelerinden ötürü olsun, ictimai-tarih ve dini kitaplar bunun böyle olmasında ittifak halindedirler.

Bu itibarladır ki, bizler, ilk kadın ve ilk erkeğin bir araya gelişini, bu bağlayıcı ilahi prensiplerle kayd altına alınmış olarak görüyoruz. Hukukun tekevvün ettiği devirden buyana ise, beş temel esasdan (usul-ü hamse) biri olan (neslin korunması) aslıyla sağlamlık ve hukukilik kazanmış oluyor.

Bu esas bize şunu anlatıyor: İnsan için, tohumun ve tohum atılacak yerin (dölyatağı) ilk bir kayd ve şartla birbirine bağlanması şarttır. Başka bir ifade ile, tohumla tohum atılan yerin, daha önceden bir vâhid haline gelmesi ve ayrı ayrı görünen erkek ve dişi hakikatinin itibari olarak bütünleşmesi demektir ki, aile vâhidinin üçüncü-yüzü olan evlat bu sayede bütünle nisbet temin edebilsin. Din, bu vahdeti nikâha bağlamış ve onu aile üçlüsünün en sağlam esası saymıştır.

Nikahsız bir araya gelmeler ise, din nazarında sifah (zina), ahlaki şüyûilik ve ( aile üçlüsünü) bozarak nisbetsizlik hasıl etmedir. Bir nisbetsizlikde, babaya zani anneyede zaniye çocuğa da nesebsiz denir.

Bu itibarladır ki, bütünüyle semavi dinler, nikâh üzerinde hassasiyetle durmuş ve onu insanlığın lazımı saymışlardır. Buna mukabil, zina ve sifah ise, azgınlaşmış beşer ruhunun, tecavüzleri ve hezeyanları içinde mütalâa edilmiştir.

Şimdi, geriye dönelim. Tohum’un ve dölyatağının birbirine bağlı olması esasına göre ele alınan meşru döllenme, sperm bankasından alınan ve kime ait olduğu bilinmeyen bir “hüveyne” ile yapıldığında, meşruiyet kalır mı?

Aslında böyle bir döllenme ile, gayri meşru bir yoldan edinilen evlat arasında hiçbir fark yoktur. Her iki şekilde de, tohumla tohumlanan yer arasında hiçbir (ilk kayd) bahis mevzuu olmadığı için, nisbet kesilmekte ve nesep ağacı baltalanmaktadır.

Böyle bir durumda ise, miras gibi, izdivaç gibi, mahremiyet gibi, belki imkansız bir kısım hukuki meseleler karşımıza çıkıyor ki, telkih mevzuunun, öyle pek de savsaklanacak bir husus olmadığı anlaşılıyor.

Bundan başka, psiko-sosyolojik açıdan aile psikolojisi açısından da, pek rizikolu bir mesele olduğunu görüyoruz. Kendi tohumuyla meydana gelmediğini bilen bir baba, bağrında büyüttüğü o günahsız yavruya karşı, içindeki yabancılığı silemeyecek ve daima kekrek bir hisle onu karşılayacaktır. Böyle bir pozisyonda annenin nasıl bir bakışa sahip olacağı da oldukça düşündürücüdür.

Soy-ağaçlarının devamını, kendisine tevdi edecekleri yavru, babanın emanet babalığını ve kendi sırtında taşıdığı âriye evlatlık gömleğini her hissedişte iki büklüm olacak ve yerin dibine batacaktır. Hissedişinde diyorum; zira, böyle bir mesele daima duyulma ihtimalini taşıdığı gibi, belli pozisyonlarda, babanın bakış ve tavırlarından da anlaşılabilir bir husustur.

Burada şöyle bir itiraz varid olabilir:

Bizim maksadımız, bir kadına, kendi nikâhlısı olan erkekten alınan spermin telkihine dairdir. Acaba, bu da caiz değil midir?

Bu şekilde tavzih edilmiş bir soruya da, hemen bir çırpıda ‘evet” demeyi, aceleden verilmiş bir fetva sayacağız. Zira sual her ne kadar vüzuhundan öte ‘evet” dedirtecek mahiyette ise de, altındaki su-i niyet ve demogoji bizi daha ihtiyatlı olmağa sevketmektedir.

Neden acaba, tabii ve fıtri yol varken, böyle gayr-i tabii bir yol intihab ediliyor. Bütün eşyada cari ahkama tevfik-i hareket ederek, ilahi hikmete ram olmak daha uygun olmaz mı? İnsan için fıtratın kanunlarına uymak bir esas olduğuna göre, suni ilkah gayr-i fıtri bir yol ve buna hizmet eden müesseseler de (zımmi zina) müesseseleri sayılmaz mı?

Bundan başka şöyle bir itiraz da varid olabilir: Sizin bu dediğiniz, baba telkihe, anne de telekkuha (aşılanma) muktedir oldukları zaman doğrudur. Ve böyle bir durumda, tabii ve fıtri yolun tercih edilmesi esastır. Ne var ki her zaman baba telkihe kabil olamayabilir. O zaman böyle bir aşılama neden tecviz edilmesin?

Baba erkeklik yönüyle zaif ve yetersizse, ondan ayrılan spermler, kendilerinden beklenen fonksiyonu eda edemiyorlarsa, böyle bir babadan alınan hüveynenin ilkah edilmeyeceği muhakkakdır.. O zaman yine yabancı “mai” ve zımni sifah..

Şayet, böyle “suni ilkah”a sevkeden rahim yolları, rahim yetersizliği ve rahim arızaları ise, o takdirde de hekim müdahalesine ihtiyaç vardır. Meşru dairedeki böyle bir müdahale, dölyatağı ve yollarına “karar-ı mekin” (1) hüviyetini kazandırırsa, yine en tabii ve fıtri yolla erkeğin mualecesi esastır. Ve, şayet rahim kendinden beklenileni eda edemeyecekse, ilkahın da hiçbir manası olmayacaktır.

Öyle ise, meseleyi basite irca edip “tohum kocasından ise caizdir; yoksa değildir: şeklinde fetva, doğru ise de eksik ve su-i istimal edilmeye müsaittir.

Öyle zannediyorum ki, bu meseleyi ilk planda ileri sürenler de, böyle bir su-i istimal kapısını açmağa vesile ittihaz edecekleri, bir fetva koparma maksadına matuf bu istifhamı i’mal ediyorlar. Yoksa o bankalar var ve meşruiyeti, itibari sayanlar için de, kapıları sonuna kadar açıktır.

Bundan başka “şeriat’ı fıtriye” zaviyesinden de mesele tenkit edilebilir. Ancak çok su götürür böyle bir hususu, derinlemesine temas etmede ne faide var, ne de benim sahamdır. Onu, ilerdeki mütehassıs hekimlere ve hayvanata ait yönüyle de veterinerlere ve zoologlara havale etmek en eslem yoldur. Şu kadar var ki, böyle bir usul, kat’iyyen eşyanın tabiatına zıttır. Çünkü her canlı,.kendi cins ve nevini devam ettirmek için tenasüle zorlanmaktadır. Gördürülen bu esrarlı hizmette de, kendilerine, (avans) mahiyetinde cüzi bir ücret, geçici bir lezzet verilmektedir. Bunu varlığın sinesine derceden Eşyanın Sahibi, değiştirilmesini de istememektedir.

Binaenaleyh, hiç kimsenin, fıtrata ait bu kanunu değiştirmeye ve kaldırmağa hakkı yoktur. Böyle bir teşebbüs, hilkat ve fıtratı değiştirmeğe teşebbüstür.

Bu ise temelden merdut ve şeytani bir yoldur. Ve hele insanı sair canlılar içinde mütalaa etme gibi, insanlık manasına karşı küçük düşürücü bir yanı vardır ki, insan olan herkes, böyle bir teşebbüsü protesto etmelidir.

Ne var ki, günümüzün insanı, henüz tabii ilimlerin (elif-be) sinde emeklediği için, onu eşya ve hadiseler hakkındaki hezeyanlarından kurtarmak çok da kolay olmayacaktır.

Galile’nin rasat ve tespitleri ile, insanın “ahsen-i takvimden” (2) koparıldığını; Darwin, bilhassa zooloji sahasındaki tertip ve tensikleriyle, insanı hayvanlardan bir hayvan sayması bakışı, zavallı “entelijansiya”mızın hastalığı haline gelmiştir.

Tıkanmaların açılacağı gelecekte gezer uyuyanlarımızın gerçeği görmeleri dileğiyle..

____________________

(1) karar-mekin: Çok muhkem yer, ana rahmi
(2) ahsen-i takvim: İnsanın en güzel kıvamda, en mükemmel sıfat ve en yüksek kabiliyetlerde yaratılması.

M.Fethullah Gülen Hocaefendi

Sperm bankaları | Sorular ve Cevaplar yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

CEVAP: ilhad netice itibariyle inkar olduğundan, yayılması ve önalması da ruhundaki tahribe bağlıdır.

Evvela, şu hususu belirtmede faide olduğu kanaatindeyim. İlhad: düşüncede inkar, (Allah) kabul etmeme ve bir ateizm; tasavvurda, sınırsız hürriyet ve alabildiğine serazad ve çakırkeyf olma haleti; amel ve davranışlar da ise, bir ibahiye, yasak tanımama ve aklına estiği gibi yaşama keyfiyetidir.

Düşüncede ilhad, kendi içinde ve kendi şartlarıyla serpilip geliştiği gibi, daha sonra arzedeceğinı hususlardan da dolayısıyla müteessir olarak hız kazanmakta ve yayılmaktadır.

Bir toplum içinde ilhadın ilk yeşerdiği vasat ve serpilip geliştiği atmosfer, o toplumun kalb ve ruh yetersizliğidir. Kalbî ve ruhî beslenemeyen topluluklar, er – geç ilhadın pençesine düşerler ve bir daha da kurtulmaları oldukça imkansız hale gelir.

Bir millet, kendini meydana getiren fertlere öğretilmesi ve inandırılması gerekli olan şeylerin, öğretilmesi ve inandırılması uğrunda, lüzumu derecesinde hassasiyet göstermezse, bilgisizlikten askıya alınan o fertler, kendilerine telkin edilecek herşeyi kabule müheyya hale gelmiş demektir.

İlhad evvela, inanç esaslarına karşı alakasızlık, umursamazlık şeklinde belirir. İçinde biraz da fikir ve düşünce serbestiyeti gamzeden bu tavır, ilhad ve inkâra destek olabilecek küçük bir emare bulunca büyüyüp dalbudak salma zeminini elde eder ve gelişir. İnkârın ciddi, kayda değer ve hatta ilmi hiçbir sebebi yoktur. Bazen, bir ihmal, bazen bir gaflet, bazen de bir yanlış değerlendirme onu doğurabilir.

Günümüzde bu hususların hepsiyle helak olmuş pek çok kimse vardır. Ancak bunlar arasında, ehemmiyet derecesine göre baş sırayı alacakların tesiri, tahribi daha büyük olduğundan ona işaret etmekle iktifa edeceğiz.

Şunu da hemen arzedeyim ki, burada ilhad ve inkârın izalesi ve bu hususta gerekli olan delillerin serdedilmesi mevkiinde bulunmadığından, maksadım sadece, ilhada götüren bir kısım sebeplerin tadadından ibarettir. Aslında, soru – cevap sütunlarında, çok hamuleli olan böyle derin bir mevzuun tahlil edilemeyeceği de herhalde takdir buyurulur. Kaldı ki, o hususta meydana getirilen şaheserler varken, yazılacak her şey, vakit zayi etmeden başka bir şeye yaramayacaktır.

Sadedimize dönelim. Günümüzde, herbiri, ilahi birer mektup olan eşya ve herbiri kudret kaleminden çıkmış hadiseler; tabiri diğerle, tabiat ve onun kanunları, ilhada ”meşcerelik” gibi gösterilmek de ve nesiller iğfal edilmektedir. Oysaki, şarkta ve garbda ellibin defa yazılıp çizildiği misillü, tabiat kanunları. ahenkli işleyen bir mekanizma, alabildiğine istihsali bol olan bir fabrika ise, bu ahenk ve ıttıradı: bu düzen ve istihsal gücünü nereden almıştır. Bir şiir gibi akıcı, bir musiki gibi ruhları okşayan tabiatın bu ses ve soluğunu kendine ve rastlantılara vermek mümkün müdür?.

Tabiat, zannedildiği gibi, inşa edici bir güce sahipse, kendinin nasıl var olduğunu, bu gücü nereden elde ettiğini izah edebilir miyiz? Yoksa “kendi kendini yarattı” mı diyeceğiz!. Bu ne korkunç muğalata, ne inanılmaz yalandır.

Bu hilaf-ı vakinin içyüzü şudur:

“ağaç ağacı yarattı, dağ, dağı; sema, semayı’’. Böyle bir mantıksızlığa “evet’’ diyecek bir fert çıkacağını zannetmiyorum.

Ve şayet “tabiat” denilince, doğrudan doğruya “şeriat-ı fitriye’’deki (1) kanunlar kasdediliyorsa, bu da ayrı bir aldatmacadır. Zira kanun eskilerin, ifadesiyle – bir arazdır- Araz, cevherin varlığıyla var ve onunla kaimdir. Yani; bir mürekkebin, bir organizmanın heyet-i umumiyesini, (2) onu tamamlayan bütün parçaları, bir arada düşünmeden, onlarla alakalı kanun mefhumunu tasavvur etmek mümkün değildir. Başka bir ifade ile, kanunlar, varlıklarla kaimdirler. Neşv-u nema kanunu bir tohum ve çekirdekle; cazibe kanunu, kitleler arasındaki değişik münasebetler veya hayyizle (3) kaimdir.

Bunları çoğaltmak mümkündür. O halde varlıkları düşünmeden, kanunları düşünmek ve hele o kanunları varlığa menşe ve esas saymak, tamamen bir muğalata ve bir diyalektiktir.

Sebepler’ in varlığa esas ve kaide olması da, bundan daha az garip değildir. Doğrusu, binbir hikmet ve incelikleri ihtiva eden şu Menü, hiçbir ilmi kıymeti olmayan sebepler ve rastlantılarla izaha kalkışmak, oldukça gülünç ve gülünç olduğu kadar da ilimlerin butlanını iddia gibi bir tenakuzdur.

Müller’ in denemeleri, sebeplerin yetersizliğini ve tesadüflerin aczini ilan ederken, “Sovyetler Birliği kimya enstitüsü” Oparin başkanlığındaki 22 senelik çalışmasıyla, kimyevi kanunların ve kimyevi reaksiyonların, varlığa ışık tutmadan çok uzak bulunduğunu duyuruyordu.

Yıllarca ilim mahfillerinde tecrübevi “pozitif ” bir hakikat gibi tedris edilen (evolüsyon) ve (transformizm) yeni ilmi buluşlar ve genetikle alâkalı gelişmeler karşısında, artık fantezi birer nazariye haline gelerek, tarihe malzeme olmadan başka kıymeti ilmiyeleri kalmamıştır.

Buna rağmen, bu yetersiz ve mevsimlik vâhi meseleler, tamamen muallakta olan, kültürsüz, mesnetsiz ve kaidesiz zavallı neslimizin ilhadını netice vermektedir. Bereket versin ki, buna muhazi olarak, duygu ve düşüncelerimizdeki zedelenmeleri giderecek, kalbi ve ruhi yaralarımızı tedavi edecek eserlerde bol bol gençliğimizin istifadesine arz edilmektedir. Tabiat ve sebepleri, hakiki yüzleriyle aydınlığa kavuşturan kitapların, doğu ve batı dilleriyle yazılmış yüzlercesine her yerde rastlamak mümkündür. Kendi dünyamızda yazılanları bir mizaç inhirafı olarak yadırgarsak bile, ‘‘Niçin Allah’a inanıyoruz” gibi kitapları dünya efkârına arzeden yüze yakın batılı kalem, hiç olmazsa bu türlü müstağribleri düşündürmelidir.

İlmi muhit ve atmosferin bu kadar aydınlığa kavuşmasından sonra, ilhadın bir mizaç inhirafı hezeyanı, bir inat ve peşin kararlılık ve biraz da çocuk ruhluluk olduğunu söylersek, mübalağa yapmış olmayız. Ne var ki gençliğimiz, henüz kendini idrak edemediği, ruh dünyasıyla bütünleşemediği için, yukarıda işaret ettiğimiz, bir kısım müzelik ve tamamen fantazi düşünceleri, ilmî gerçekler zannederek aldanmaya devam etmektedir.

Bunun içindir ki, günümüzde, doğruyu öğrenme ve öğretme seferberliği her türlü mükellefiyet ve vecibenin üstünde bir ağırlık kazanmıştır. Bu yüce vazifeyi görecek kadronun bulunması ise, çok ehemmiyetli ve tamamen başka bir şeydir. Belki de, yıllar yılı gerçek ızdırâbımızın asıl sebebi de budur. Biz, kalp ve kafa izdivacına yükselmiş, kendi içinde derinleşmiş: öğretme aşkıyla yanıp tutuşan, muzdarib mürşitlerden mahrum talihsizleriz. Ümit ederiz ki, gerçeğin öğreticileri, bu köklü ve beşeri vazifeyi yüklensinler ve bizi asırlık ızdırablarımızdan kurtarsınlar.

Bu sayede bir cinnet ve hezeyandan ibaret olan, düşüncedeki kararsızlık, fantaziler arkasına düşmeler ve bir (sarkaç) gibi, sağa-sola gidip gelmeler ve sık sık yer değiştirmeler duracak ve kısmen dahi olsa, ilhada düşmeler önlenmiş olacaktır.

Netice olarak diyebiliriz ki, düşüncede neslin ilhadı, tamamen bilgisizlikten, terkib kabiliyetine sahip olamamadan, kalp ve ruh gıdasızlığından kaynaklanmaktadır. Zira insan, çok iyi bildiğini – ve hele meziyetleri de varsa – sever; bilmediğine karşı ise düşman kesilir; en azından alakasız kalır.

Şimdi başımızı kaldırıp, raflarda ve vitrinlerde sergilenen kitaplara ve o kitaplarla bize anlatılan fikirlere ve tanıtılan şahıslara bakalım. O zaman, sokaktaki çocuğun neden “apaçi” kıyafetine girdiğini; neden kendini “Zorro” ya benzettiğini ve nasıl ‘‘donjuan” kesildiğini anlama imkânını bulacağız.

Bahsettiğim şeyler, gerçeğe ışık tutan bir iki misaldir. Siz bu kitap ve şahıslara, içtimaî ve iktisadi hüviyette olanların da eklediğiniz zaman, daha pek çok, kendinden uzaklaşmış maskaralıklar görebilirsiniz.

Dünden bugüne insanımız, kendisine iyi olarak tanıttırılanı sevdi ve arkasına düştü. Tanıyıp bilmediklerine karşı da hep yabancı ve alakasız kaldı. Şimdi biz, onun azgınlaşan ruhu karşısında, kendisine neler götürebildiğimizi düşünerek, bundan sonra da aynı hataya düşmemeğe çalışmalıyız.

Neslin ilhada sürüklenmesi ve inkârın yaygınlaşmasında ikinci mühim amil, gençlik fıtratıdır. Onların sınırsız hürriyet arzuları, doyma bilmeyen iştihaları ve ankâ gönülleri, bir muvazenesizliğin gereği olarak ilhadı benimsemektedir. Bu serâzad gönüller, ‘‘peşin bir dirhem lezzeti, ilerde batmanlarla elemden” kurtulmaya tercih ettiklerinden, acınacak akıbetlerini hazırlama yolunda, şeytanın takdim ettiği surî zevk ve lezzetlere pey çekmekte ve kendini ateşe atan kelebekler gibi, uçup uçup ilhada düşmektedirler.

İlgisizlik, kalp ve ruh gıdasızlığı gibi hususlar arttıkça, madde ve cismâniyette, yüceltici duygulara galebe çalmakta ve Faust’un bir toyluk neticesi özünü Mefisto’ya kaptırdığı gibi, zavallı gençler de gönüllerini şeytana kaptırmaktadırlar. Ruhlar ölü, kalpler fakir, akıllar alabildiğine hezeyan içinde; ilhad mecburi istikamet demektir. İnanç, mesuliyet duygusu ve ısrarlı kalp ve ruh terbiye ve tezhibi ise, gençliğin diri kalmasının en büyük teminatıdır. Yoksa şeytanın hevâ-i nefislerine musallat olduğu bir topluluk, hezeyandan hezeyana düşecek, durmadan mihrab ve kıble değiştirecek ve her nevzuhur felsefeyi bir halaskâr olarak alkışlayacak ve bir daye (4) sayıp kendini onun kucağına atacaktır.

Sabah kalktığında nihilizme alkış tutacak; öğlene doğru marksist-leninist sisteme selam duracak; ikindiye doğru egzistansiyalizme pey çekecek ve belki de, akşam karanlığıyla beraber Hitler’e ait türküler söyleyecektir. Ama hiç mi hiç, kendi ruh- köküne, ulu-millet ağacına ve onun asırlık meyvelerine; kültürüne, medeniyetine dönüp bakmayacaktır.

Tasavvur dünyası, bu denli bozulmuş bir neslin hevâ ve hevesten kurtulması, zihin ve düşüncede istikametle ermesi oldukça müşkil, belki de imkânsızdır.

Onun için neslimize, bugüne kadar varlığımızı ona borçlu olduğumuz esaslardan müteşekkil bir terminolojinin belletilmesi ve fikri hayatında sistemli ve müstakim düşünceye ulaştırılması şarttır. Yoksa bu maymun iştihalılık ve ‘‘bu hissizlikle, cemiyet yaşar derler pek yanlış: bir millet göster ölmüş maneviyatıyla sağ kalmış’’

İlhada, diğer bir saik de, herşeyin mübah görülmesi ‘ ibahilik’’ ve mevcud herşeyden istifade edilmesi düşüncesidir. Sınırsız dünya nimetlerinin bütününden küm alma felsefesine dayanan bu anlayış, bilhassa günümüzde sistemleştirilerek bir felsefi mektep haline getirilmiştir. Bize doğru gelirken, ilk defa ‘‘libido’’ile sarsılan ve ırgalanan hayâ hissimiz, i.P. Sartre, A. Canıus’la yerle bir edilmiş ve harabe haline getirilmiştir.

İnsanı insanlığından utandıran ve daha çok çöplüğe benzeyen bu (ruh sefaleti) felsefesi, nesillere, insanın gerçek yanını aydınlığa kavuşturan bir düşünce sistemi diye arz ve takdim edildi. Evvela, bütün Avrupa gençliği, daha sonra ise taklitçi dünya, hipnoz edilmiş gibi bu akıma koştu. İnsanlık, onda, komünizmle güdükleşen benlik ağacının, yeniden serpilip gelişeceğini ve kendi kendine ereceğini zannediyordu. Heyhat! 0, son bir kere daha bir çılgınlık ve hezeyan felsefesiyle iğfal edilmiş ve kendinden bir konak daha uzaklaşmış oluyordu.

İşte, Yaratıcıyı kabuldeki, (haramlar) ve (mubahlar) inancı, bu alabildiğine soysuzlaşmış ve yılışıklaşmış neslin, her şeyden kâm alma felsefesine ters geldiği için: O, kendini ilhadın kucağına atmakta e onda Hasan Sabbah’ın yalancı cennetlerini bulmağa çalışmaktadır.

Geleceğin basiretli sevk ve idarecilerinin, mürşid ve muallimlerinin nazar-ı itibara alacakları yukarıdaki hususlar, insanımıza musallat, ilhadı durdurma adına bir fikir verir mülahazasıyla arzettik. Yoksa, ne serserilik ve hezeyanın sebepleri bunlardan ibarettir: ne de buna karşı yapılması gerekli olan tahşidat söylenilenlere münhasırdır.

Başlayan bu yeni dönemde milletimizin kendi kendini feth ve keşfetmesi dileğiyle.

________________

(1) Şeriat-ı Fıtriye: Yaratılışa ait. Yaradılışla alakalı.
(2) Hey’et-i Umumiye: Umumi heyet
(3) Hayyiz: Taraf, meydan. mekan, mevki.
(4) Daye: Sütnine, çocuğa bakan dadı

M.Fethullah Gülen Hocaefendi

İlhad nedir? | Sorular ve Cevaplar yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

Cevap: Şüphe imanı peyderpey kemiren ve aheste aheste ölüme götüren korkunç bir hastalıktır. İnsan, inanç, düşünce ve tasavvurlarıyla kendini bu hastalığa kaptırdı mı artık hayati bütün fonksiyonlarıyla ruhi bütün melekeleriyle felç olmuş demektir.

Şüphe ve şüpheciliğin iki esasa ircaı mümkündür: 1- iradi olarak benimsenen, eskilerin (reybilik) ve (hisbanilik) dedikleri şüphecilik; 2- İç idrak ve dış müşahede muvazenesizliğinden; niyet ve nazar inhirafından; bilgide terkib kabiliyetine sahip bulunamayışından doğan diğer bir şüphecilik..

İkinci şık şüphecilik, hemen hemen her yerde üzerinde durduğumuz bir mevzudur ve kanaatimce izalesi de mümkündür. Birinci şık şüphecilik ise; o, bir mizaç inhirafı, bir cinnet ve bir marazdır. Bu kabil şüpheciler için (spinoza:) Hakiki reybi (şüpheci) nin vazifesi susup oturmaktır.” demişti. Keşke bu nasihati dinlemiş olsalardı; hiç olmazsa zararları başkalarına dokunmaz ve nefislerine münhasır kalırdı.

Vakıa şüphenin, bir de ilmi maksad ile şartlandırılmış ve muvakkat olanı vardır ki, o türlü şüpheye kimsenin diyeceği birşey yoktur. Ne var ki, bizim burada hastalık dediğimiz şüphe, (Dr. Paul Sollier) in de ifade ettiği gibi “halle iktiran etmeyen ve bir çözüme tabi tutulmayan şüphedir, böyle bir şüphe ise şuurumuza hakim olarak devam eder. Sonra bütün ahval-i ruhiyemizi baskı altına alır ve bütün zihni faaliyetlerimizi felce uğratır. “Bu hale gelmiş bir insan ruhu, binbir tereddüdün nokta-i mihrakiyesi olduğu gibi, binbir kararsızlığın iç içe kesişip durduğu karmaşık ve içinden çıkılmaz yollara benzer.

Şüphelerini aşamamış ve onlara söz dinletememiş bir insan için, bedeni iktidarsızlık, zihni ve ahlaki teşevvüş ve inhiraflar önüne geçilmez cebri hadiselerdendir.

Şüphe insanın tavırlarında katılık, rubunda sıkıntı ve beceriksizlik hasıl eder. Binaenaleyh şüpheci kimseler, bedene mütevakkıf işlerde hep kaçmak arzusu, yorgunluk getiren şeylere de nefret izhar ederler. Bu türlü iş görmeden yorulmuş tiplere. Psikiyatrinin koyacağı başka teşhisler ne kadar iddialı olursa olsun, bunlar hakkında iç yetmezliğin fonksiyonunu inkar etmek kabil olmayacaktır.

Şüphenin zihin üzerindeki tesirine gelince, bu maraza mübtela olanlar, devamlı ve ciddi zihni faaliyet gösteremezler. Az- çok dimağı uzun süre şüphe dalgalarıyla sarsılmış bir insanın salim düşünebilmesi bir hayli müşküldür.

Böylelerin en bariz yanları, dikkatlerinin za’fa ma’ruz kalması, zihinlerinin cevvaliyetini kaybetmesi ve hafızanın dumura uğraması gibi hallerdir. Artık, böyleleri için, herşey gitgide gayrimümkün bir şekle girer ve önlerine (olmazlardan) aşılmayan tepeler dikilir. Onların önünde birtek açık kapı ve yürünebilir bir yol vardır; oda başkalarını tenkid yolu. Bununla yaşar ve bununla varlıklarını sürdürürler.

Bir de şüphenin ahlakı baskı altında tutması bahis mevzudur ki; bana göre en tehlikelisi de budur. Arzu ve isteklerin: ihtisas ve temayüllerin; hülasa şahsiyetin en batını ve samimi esasını teşkil eden şeyler maruz kaldıkları sarsıntılar ve zıd dalgalanmalar, şüpheli insanların zihinlerinde meydana getirdikleri neticelerin bir aynını da ahlaki sahada meydana getirirler.

Hareketlerindeki beceriksizlik, sıkıntı ve harekete geçirici fakültelerinde (vaso rnoteurs) teşevvüşler hasıl olan kimselerde, ürkeklik, merdumgirizlik gibi şeyler baş gösterir. Böyleleri, eğlence ve zevk u safaya talip oldukları halde, herkesten kaçmak ve uzlet hayatı yaşamak isterler. Bu itibarla da bir türlü hüzün ve kederden kurtulamazlar. Hür bir fikirden mahrum, manevi mukavemet itibariyle de alabildiğine zayıftırlar.

Hele ileri safhadaki büyük şüphecilerde, bazen hiçbir şeyden müteessir olmama gibi camidlik (2) hükmettiği gibi, bazen tamamen alt-üst olan manevi şahsiyetleri itibariyle (toplum insanı) olma imkanını bütün bütün kaybederler.

Şüphe, içtimai neticesi itibariyle de diğerlerinden çok daha tehlikeli ve menfi yönden çok daha tesirlidir.

Eşya ve hadiselerin ba’zı ahvalinde şüpheye düşmüş bir kimse, gerek menfaatları, gerek vazifesi itibariyle gelecek adına ve ümitleri açısından emniyette sayılamaz. Mütereddid ve şüphelere mübtela olanların, mes’uliyet endişesiyle hareket etmenin gerekli olduğu yerde geri çekilmeleri veyahut hareket vaktini kaçırma gibi durumları o kadar çoktur ki, hemen hemen herkesin bildiği bir misal bulunabilir. Bilhassa ehemmiyetli ve büyük işlerde, siyaset ve harblerde, başı tutanların tereddüd ve şüpheleri milletleri ve orduları batırmaya yeter ve artar.

Aslında kendinden şüphe edenin başkalarına emniyet telkin etmesi de düşünülemez, zira kendinden şüphe edenin nasıl hareket edeceği belli değildir. Kendi hesabına hareket edemeyen, hiç başkaları hesabına hareket ve başkalarını tahrik edebilir mi? Her yeni şeyden korkan ve ona uymakta acze düşen birisinden maddi, manevi terakkiye yardım etme beklenebilir mi? Ma’mafi, şüphecilerin büyük bir kısmının (olduğu gibi) kalma eğiliminde olmalarına karşılık, az bir kısmında ileri gitme, hamle yapma gayretleri de görülmektedir.

Hasılı şüphecilerin ne düşüncelerinde ne de iş ve davranışlarında i’tidal ve muvazene yoktur. Onlar içinde, mevkilerini, mesleklerini, memuriyetlerini mes’uliyet korkusuyla terk eden o kadar çok kimse vardır ki,(maazallah) kritik bir dönemde bir millet ve bir devleti felç edebilir. Bunların atılganlıkları bir macera olduğu gibi, vehim uzantısı tedbirleri de bir humûdettir. (3)

Bazılarına göre bu hal bir iradesizlikten kaynaklanıyor gibi görünse bile aslında hiç de öyle değildir. Bana göre bu, metin ve seri karar verememeden, hayatla alakalı umum ahval ve hadiselerin bize ifade ettiği çeşitli çözüm yollarından birini tercih edememeden doğmaktadır. Hayatın başlarına açacağı müşkilat endişesiyle onun içine girmeden korkan nice (reybi)ler vardır ki evlenme çoluk çocuk sahibi olma gibi şeyler hep onların uzak kaldıkları meselelerdendir. Nice kadınlar vardır ki, bu mevzudaki tereddüdlerinden ötürü bütün bir hayat boyu bekâr kalmaya mahkum olmuşlardır. Böyle bir tavır ve hareketin neticesi ise tenasüle (4) ve nevin muhafazasına mani olacağından zararı gün gibi aşıkârdır.

Tereddüd ve tercih edememe keyfiyetiyle şüpheci olan atılgandan daha zararlı ve daha tehlikelidir. Hareket edenin yönlendirilmesi ve davranışlarının kanalize edilmesi gibi bir problemi olsa bile, hiç olmazsa o, hareket etmektedir. Şüpheciye gelince, onun hareketi durma, durması da hareket gibi bir garabet arzettiğinden ne hamlesine ne de geriye çekilmesine bel bağlama kar-ı akıl değildir.

Hele atılganlığındaki çılgınlığı cesaret, vehim ve korkaklık içindeki durumunu da i’tiyad ve tedbir sayıyorsa artık. 0, bu maraz-ı ruh haleti ile kendine bağlı olanları da mahveden bir veba halini almıştır.

Tehlike anında cepheyi terk eden nice idareci veya kumandanlar vardır ki, bütün bir milleti böyle bir reybiliğe kurban etmişlerdir. Açtıkları gediklerde sadece kendileri helak olsalardı ” dayansın ehli-kubur” demekle iktifa edecektik. Ne acı ki; bu birkaç şüpheci sergerdan, refakat ve maiyetlerindeki bir sürü zavallının felaketine sebebiyet vermektedirler.

Burada reybiliğin çeşitlerini, delilleriyle red ve cerhetmeye durumumuz musaid değildir. O’nu felsefe kitaplarında ki tenkidleriyle başbaşa bırakarak bir tek hususu belirtme de fayda mülahaza ediyoruz. Oda her teşebbüsün başında, aksine ihtimali olmayan bir iman ve o imandan kaynaklanan kararlılığa ve sönmeyen bir azme ihtiyaç olduğu keyfiyetidir. Bunların birinde şüphe ve tereddüt, diğerlerinin de te’sirini kırar ve akim bırakır.

Mükâfat ve cezaya kat’i inanç, tekâmül ray ve rotasında, ferd içinde cemaat içinde ilk şart ve en ehemmiyetli unsurdur. Bu inanç istikametinde teklif edilen yolu yaşamaya gelince, o, en akıllıca bir davranış ve en çarpıcı hamledir. Kanaat, tasavvur ve davranışlarındaki zikzaklar gulyebaniler ülkesine kabus ısmarlama gibi bir şeydir.

Modern reybilerden, milleti temsil makamında küfrünü izhar edecek kadar mertler olduğu gibi, menhus mahiyetini setredebilen felaketli günlerin mütereddidi namert firariler de vardır:

“Ben ki hepsinden iştibah ederim.
Kime sorsam diyor ki yok haberim.
Kim bilir belki hepsi vehmiyyat.
Belki aldanmak ihtiyac-ı hayat.
Kim bilir belki kepsi doğruda ben
Bîhaber kendi sevhi hissimden
Var yok bilmek istedim, yoku var
İştibah işte töhmetim, ne zarar…
Kim bilir belki aslımız toprak
Bunu bir muzdarib çamur yapmak
Hangi hain tesadüfün işi bu
Bunu bir Halik irtikab etmez
Halk eden mahveder harab etmez.

Zavallı Fikret.. Küfründeki gulüvvü (5) utandıracak, günümüzün ne ettiğini bilmeyen reybilerini görseydin, mir-i liva (6) saydığın tereddüt ve teşevvüşlerinin geriye kalışı karşısında tahammül edemeyecek ve kederinden ölecektin.

Ama yine de sen, şüpheci, bedbin ve karamsar düşüncelerinle tenasüh görmüş gibi, günümüzün şüphecilerinin içinde yaşıyorsun.

M.Fethullah Gülen Hocaefendi

Şüphe nedir? | Sorular ve Cevaplar yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

CEVAP: Vücut birliği, sözcüğüyle ifade edeceğimiz vahdet-i vücut, daha ziyade erbab-ı tasavvuf arasında bahis mevzuu olan bir meseledir.

Vahdet-i vücut, çoklarına göre bir zevk ve hal meselesi olmasına rağmen, bir kısım kimseler ona felsefi bir kisve giydirerek farklı anlamak istemişlerdir. Diğer bir kısımlan ise, onunla vahdet-i mevcut (monizm) arasında fark görmemişlerdir.

Müslümanların düşünce tarihinde oldukça mühim bir yer işgal eden vahdet-i vücut anlayışı da her meselede olduğu gibi ifrat ve tefritler içinde devam ede gelmiştir. Aslında, Zat-ı Ulûhiyetle alakalı ve tevhit akidesine dayandırılan bu düşünce sistemi, yerinde, ifade ve kelime yetersizliğinden; yerinde, âlem-i gayba ait meselelerin, âlem-i şahadete tatbikten doğan eksiklikten ve yerinde bir iç sezişle, felsefi bir hüviyeti olan panteizm arasındaki benzerlikten, hem çök farklı anlaşılmış, hem de değişik takdimlere yol açmış, çok münakaşa götürür mevzulardandır.

Bu ekole mensup olanlarca tevhidin üç mertebesi vardır:

1— Tevhid-i ef’al (kâinattaki meydana gelen her fiilin faili Allah’tır, akidesi) Bu anlayışa göre, hangi sebeple, ne zaman bir iş meydana gelirse gelsin, onun için başka sebep aramaya lüzum yoktur. O doğrudan doğruya Allah’ın fiilidir. Burada kelam ilminin mevzu edindiği şeylerden olan (kesb) ve (halk) hususlarına intikal ederek, meseleyi dağıtmakta faide mülahaza etmiyoruz. O, kaderle alakalı sorular arasında ele alınmıştı.

Bunların tevhid-i ef’ali teyyid eder delilleri de vardır. Ezcümle:

“Allah, sizi de yaptığınız şeyleri de yarattı.” (Saffat/96) kez, “Hepsi Allah’tandır” (Nisa/78) vs. gibi ayetler zikredilebilir.

2— Tevhid-i sıfat (Bütün kudretlerin, iradelerin, ilimlerin Allah’a ait olduğuna itikat etme) Buna göre bütün cazibeler, daifalar ve her türlü kuva, ondan bir mana ve şeindir.

3— Tevhid-i Zat (Vücut, yalnız bir zattan ibaret, onun dışında görünen şeylere gelince muhtelif mertebelerde onun zuhur ve tecellisinden başka birşey değildir.)

Tevhid’in mertebeleri olarak anlatılan bu hususların bütün üzerinde münakaşa yapılabilir; zuhur ve tecelli nüanslarına kadar kritiğe tabi tutulabilir. Ne var ki, bizim mevzuumuz bunlardan tevhidin üçüncü mertebesi olarak ele alınan (Tevhid-i Zat) la alakalı olduğu için sadece onun üzerinde duracağız.

Bu türlü bir tevhit anlayışının zevk ve hale inhisar ettirilmesi durumunda kimsenin diyeceği birşey olmadığı için, o hususda da çok münakaşa yapılmamıştır.

Aslında bütün eşya ve hadiselerin, esma-i ilahi ye dayandırılmadığı takdirde izah edilemeyeceği, ehl-i tahkikçe sabit bir hakikattir. Böyle bir anlayışta da az-çok aynı manada bir tevhid düşüncesi sezilir ki, tasavvuf erbabının nokta-ı nazarına oldukça yakındır.

Zaten Teftazani de (Şerh-ül Makasıd) ında, vahdet-i vücuda kail olanları iki sınıfa ayırarak bunlardan bir zümrenin, ehl-i sünnet’in düşünce sistemi içinde olduğunu söyler ki, biraz evvel arz edildiği üzere, böylelerin durumu hiçbir zaman münakaşa mevzuu olmamıştır. İmam Teftazani’ye göre, vahdet-i vücutçular iki zümredir: Sofiye ve mütesavvife. Sofiye mevcut gibi vücutta da çokluğu kabul eder; ancak salik (1) Allah’ a ulaşınca, kendini irfan (2) denizine gömülmüş görerek, zatını Allah’ın zatında, sıfatlarını Allah’ın sıfatlarında fani ve yok olmuş bilir ki, böyle bir salik’in nazarında Allah’tan gayrı herşey kaybolur ve Hak yolcusu, varlığını Hak tecellilerinin bir noktada mihraklaşmasından (odaklaşma) ibaret sayar ki, bir bakıma tasavvuf erbabının “fena fi-l-tevhid” dedikleri halet işte budur. Çok defa bu mertebedeki ahval iyi tasavvur edilemeyişinden ötürü hulul ve ittihat ifade eder sözler de sarf edilmiş olur.

Bu zümrenin nazarında böyle bir tevhid, makam-ı cem’in (3) gereğidir. Ve aslında bu herşeyden evvel bir irfan sonra da bir zevk meselesidir. Bu makamda, insanın eşyaya hakiki varlık vermesi, müşahedeye ve duyuşa zıttır. Bu itibarla da o halet içinde esbabı kabul etmek şirki işmam eder. Aksine bu idrak ve bu halata ulaşmadan esbabı inkâr, riyakârlık ve mücerret bir iddiadır. Buna binaen (cem)in ne demek olduğunu bilemeyen, irfansız, (fark) (4) dan habersiz olan da ubudiyet esrarından habersiz addedilmiştir. Olgun insan ise (fark) ve (cem’i) halata göre kabul edendir.

İkinci zümre, açıktan açığa vahdet-i vücuda taraftar olanlardır. Bunlara göre vücut birdir. O da Vücud-u Zat-ı Bari’den (5) ibarettir. Âlemde görülen çokluk ise, sadece bir hayal ve seraptır.

Görüldüğü üzere sofiye de Vahdet-i Vücut telakkisi bir zevk, bir hal işi olmasına mukabil, sonradan gelen mutasavvifede hakiki bir kanaat ve felsefe olduğu hissini veriyor. Vakıa Mütekelliminden de bu kanaata sahip olanlar ve hatta Celaladdin-i Devvani gibi şiddetli müdafaa edenler de az değildir. Ne var ki, dünden bugüne Ehl-i sünnet Uleması, eşyanın hakikatinin mevcut ve sabit olduğu mevzuunda ittifak halindedirler.

Şeyhülislam M. Sabri Efendi, (Mevkif’ul- akl) isimli kitabında, vahdet-i vücut nazariyesinin arkasında vücut-u Bari’nin (6) zatının aynı olduğu düşüncesini görmektedir. İşe vakıf olanlarca bilindiği gibi Cumhur-u Mütekellimine (7) göre, Vücut; mahiyet üzere zaiddir. Bu vücibde de böyledir, mümkünde de.. İmam Eşari ise, tam aksine, Vücubda da, mümkünde de Vücut’u, mahiyetin aynı saymıştır. Hükema (8) ise, vücubda Eşari ile bir düşünse bile, mümkünde kelam ulemasının nokta-i nazarını benimser. Son iki ekol, vücudu, Zat-ı Bari’nin aynı ve hakiki vücudu da O’nun Vücudundan ibaret saydıklarından, eşyaya itibari ve izafi birer vücut vererek herşeyi Zat-ı Hak’tan ibaret saymışlardır.

Aslında vücut gibi, sair ilaha sıfatların da, Zat’ın ayni veya gayri olması hususu öteden beri münakaşa edile gelen mevzulardandır. Ancak, pek çok muhakki kinin de içinde bulunduğu bir cemaat hakkında, vücud-u Bari’yi Zatı’nın aynı sayma düşüncesinde, Vahdet-i Vücud’a hatta Vahdet-i Mevcut’a (monizm) gidileceğini çıkarmak, bu büyük zatları dalalet yolunda görmeyi netice verir ki, böyle bir düşüncenin manevi mesuliyeti, altından kalkılamayacak kadar büyük olsa gerektir.

Vakıa Celalüddin-i Devvani (Risalet-ül Zevr) üzerine olan beyanlarıyla, Hakk’ın varlığının Zatı’nın aynı olduğunu ve Zatı Hakk’tan başka hakiki mevcut bulunmadığını ve buna göre vücüd vücüd olması itibariyle, Hakk’ın vücudundan ibaret bulunduğunu ifade ediyor ki, bu Allah’tan gayri bütün mevcudatın vücudunun, hakiki olmayıp itibari ve mecazi olduğunu anlatmadan başka bir şey değildir. Devvani, aynı eserde bir kadem daha ileri giderek: (Alem) in, (Allah)dan başka bir takım müstakil varlıklar olarak mülahazasının, hem vücüd itibariyle, hem de zuhur itibariyle imkansız olduğunu ifade eder. “Vücüd itibariyle âlemin var olması düşünülemez. Zira Cenab-ı Hak’tan başka bir şeyin bizzat mevcut olması imkânsızdır. Zuhur itibariyle de mümkünatın hakiki var olması düşünülemez. Çünkü bir şeyin zuhuru, ancak Haktan ibaret olan (Vücüd) a irtibatla meydana gelir. Buna göre Hakk’ın vücudundan başka müstakil hakikatler düşünülürse, o vücutla alakalı mülahaza edilmesi lazım gelir ki, mevcudiyetine hükmedilebilsin. Demek ki, vehim ve hayal olarak itibar ettiğimiz hüviyetleri ve zatları asla mevcut saymamak gerektir.” Der.

Muhyiddin İbn-i Arabî, bir derece daha ileri giderek, bir tezahür ve akisten ibaret olan, âlemin görülen hali, asla mevcut olmadığını ısrarla ifade etmektedir. “Âlem, her ün değişip durmakta ve Allah daimi tecelli etmektedir. Bu tecelliler birbirini takip etmekte ve âlem her ün bu tecellilerle varlık ve yokluk arasında çalkalanıp durmaktadır. Tecelliler o kadar seri ve kesilmeksizin cereyan etmektedir ki, devam ede gelen varlık silsilesinde her hangi bir kopukluk hissedilmemektedir.”

Mevlana Celaleddin-i Rümi Hazretleri, rengin ve zengin ifadeleriyle, bu kanaate iştirak eder: “Ey ruhumuzun ruhu, biz kim oluyoruz da, kendimize varlık biçip ortaya çıkalım. Biz, bir alay hiçten ibaretiz. Bizim varlığımız da bir hiçtir. Sen ise bir Vücüd-u Mutlaksın ki, herşeyin ortaya çıkacağı bir aynada, fanileri gösteriyorsun. Bizler birer aslanlarız; fakat hakiki değil; sancak üzerine nakşedilmiş ve esen rüzgârla hareket eden aslanlar. Sancak üzerindeki bu aslanların hareketleri hissedilir de, bunları hareket ettiren rüzgâr görünmez. O görünmeyen eksik olmasın. Bizlerin varlığı senin ihsanın, senin icadındır. Yokluğa varlık lezzetini tattırıp, onu ezelde kendine âşık etmişsin.” Kâinattaki bütün çalkalanma ve dalgalanmaları, Hakk’ın tecellisinden ibaret sayan bu düşünce, Hak’tan başka hiçbir şeye vücüd vermemektedir. Onun, bu âleme var nazarıyla bakması, mazhariyet alakasından ötürü ve mecazidir.

Ne var ki, Hakk’ın tecellisinden ibaret olan varlıklarda, bir de değişiklik ve çokluk göze çarpmaktadır. Bu, yinelerin istidadına bağlı bir değişiklik ve çokluktur ki, Vücüd’un birliğine zarar vermez.

Cüneyd-i Bağdadi bu hakikati “Suyun rengi kabın rengidir.” sözüyle ifade eder. Binaenaleyh, hakiki vücüd birdir. Tıpkı bir nur gibi… Bütün varlık bu nurun aksi ve mevcelenmesinden ibarettir. Nasıl ki, muhtelif habbeciklerden meydana gelen yağmur, dolu, şimşek ve gök gürültüsü ayrı ayrı görünümler arz ediyor olmasına rağmen, tek hakikatin değişik şeklinden ibarettir. Öyle de bir sel gibi akıp giden ve ayrı ayrı tezahürleri olan eşya ve hadiseler de, bir hakikatin cilvelerinden ibarettir.

Görüldüğü üzere Vahdet-i Vücüd mevzuunu felsefi hüviyette ele alan mutasavvıfa, ilk sofilerin vahdet-i şuhud’a götüren, oldukça duru tevhit akidelerine mukabil, hulul ve ittihadı işmam eder sözlerden kurtulamamışlardır. Aslında, meseleyi bir ilim ve felsefe olarak kabul ettikten sonra kurtulmaları da düşünülemez. Kaldı ki, bunun ötesinde, yet ve hadislerle de bir kısım tahşidatın yapıldığı görülür. Bir kaçını arz edelim:

1) “Siz onları (kâfirleri) öldürmediniz; fakat Allah öldürdü. Attığında (taş, toprak ve silah) sen atmadın, ancak Allah attı.’’ (Enfal/l7)

2) “Gerçekten sana biat edenler (Hudeybiye günü) ancak Allah’a biat etmiş olurlar.” (Fetih/l0).

3) “Kasem olsun ki, insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne vesveseler verdiğini biliriz; biz ona şah damarından daha yakınız.” (Kaf/l6)

Aynı istikamette serdedilen Hadis-i Şerifler de vardır. Ezcümle; İmam Müslim’in rivayet ettiği: “—Ey insanoğlu! Hasta oldum beni dolaşmadın?” Kul: — Yarabbi, Sen Rabbül âleminsin, Seni nasıl dolaşırım. Cenab-ı Hak: “— Bilmiyor musun, falan kulum hasta oldu, onu ziyaret etmedin; eğer onu ziyaret etseydin, beni onun yanında bulurdun..” Keza yine aynı kaynakta: “Kulum nafileler ile bana yaklaşır; böylece ben de onu severim ve sevdiğim vakitte de, onun işittiği kulağı, gördüğü gözü tuttuğu eli ve yürüdüğü ayağı olurum”.

İstidlal sadedinde irad edilen bu kabil şeyleri çoğaltmak mümkündür. Ancak çoğaltmanın bir değişiklik getirmeyeceği mülahazasıyla kısa kesiyorum. Başta, misal olarak bir ikisini arz ettiğin tasavvuf büyüklerinin de, bu istikamette ifade ettikleri şeyler küçümsenmeyecek kadar çoktur. Ne var ki, sorulara cevap sadedinde, bütün bir Vahdet-i Vücüd tarihini ortaya dökmek de imkânsızdır. Onun için de sadece bu ise mesnet teşkil eden bir iki misale temasla iktifa edeceğiz.

Evvela, Kur’an-ı Kerim’den ilk iki ayeti, muhkemat’a (9) hamlederek, Kelam-ı İlahi’de herhangi bir zıtlığa meydan vermeden, makul bir tefsire gitmek en isabetli yol- dur ki, şimdiye kadar büyük tefsirciler hep böyle yapmışlardır.

Bu tevil, ister filin- kimden sadır olursa olsun- Allah’a ait olduğunu ifade etsin, ister bir mucize manasını ifade etsin, ister en şerefli kulunun filmi, —onun şerefliliğini göstermek için Zat-ı Uluhiyetine izafe etsin; isterse güçlülük, isabet ve teyyid manasına gelsin çok fark etmez..

Aslında delil olarak getirilen bu ayetlerde, Vahdet-i Vücüd’dan daha ziyade, eşyanın hakikatinin teyyid edildiğini de söyleyebiliriz. Zira kâfir mümin ayrıldığından, katil, maktul ayrılığından; muhatap ve üçüncü şahıs ayrılığından bahsediyor ki: bundan, Vücüd birliği çıkarmak çok tekellüflü tevillerle mümkün olabilecektir. Hele, şahdamarından daha yakın olmayı ifade eden ayetten, mezkûr istikamette bir hüküm çıkarmak katiyen mümkün değildir.

Hadis-i Şeriflerde ise, Vücüd birliği şöyle dursun, apaçık çokluktan bahsedilmektedir. Kulun, kurbiyet kazanacağı ana kadar, bir ikinci varlık olduğunu kabul edip de belli bir zaman sonra birlikten bahsetmek, mutasavvifenin dahi kabul edemeyeceği bir hulul ve ittihat akidesidir.

Ehlullah’ın vahdet-i vücudu teyyid ediyor görünen sözlerinde dahi, hep maksatlarının aksine, ikilik hissedilmektedir.

“Gâh güneş, gâh deniz olursun: gâh Kafdağı, gâh Anka olursun; sen zatında ne o, ne de bu olursun. Ey aklin tasavvurundan müberra olan Zat! Sen sonsuz olduğun halde, bu kadar suretlerle tecelli ettiğinden dolayı, hakkında hem tevhit eden, hem de teşbih eden hayrettedir.” (Mevlana) Hiçbir tevil ve tefsire tabi tutmadan, ikilik üzere seyredildiğini görmek mümkündür.

Kaldı ki, mutasavvife bizzat çokluk semtinde görünmektedir. Muhteşem ifadelerin gölgesinde, başkaları Vahdet-i Vücüd’a delil araya dursunlar. Nazariye taraftarları, nefis öldürme, benliği imha etme gibi, çokluk ifade eden şeylerden bir türlü sıyrılamamışlardır.

Vahdetten hareket edenlerin, noksanlıklardan kurtulmak ve kemalata ermek için o kadar meşakkatlere katlanmalarına ne gerek var.. Hele, bu büyük zatların Allah’a kulluk mevzuunda gösterdikleri hassasiyet, katiyyen felsefi Vahdet-i Vücüd anlayışını cerh etmektedir.

Bir kere, kendini mükellef kabul eden Vahdet-i Vücüdçu, amir, memur ayrıldığını da kabul etmiş demektir. Memuriyeti kabulle beraber, Vücüd birliğinden bahsetmek bir tenakuzdur. Mükellefiyeti inkâr eden bir kısım zındıklar, istisna edilecek olursa, Allah karşısında memuriyeti inkâra, şimdiye kadar hiçbir mümin cesaret edememiştir. Öyle ise, sofiyenin vahdet-i şuhuda bakar ve ona gider vahdet-i vücüd anlayışları bir hale mağlubiyet, bir istiğrak ve gönülde duyulan şeyleri ifadede bir kelime yetmemezliği olduğu gibi, mutasavvifenin vahdet-i vücüd anlayışları da, bu iç-idrak ve müşahedeye, bir felsefe yapmak ve hatta bu istikamette, batıda yapılmış bir felsefenin malzemesini kullanmak tarzında bir televvündür.

Başkalarının iddia ettiği gibi, İslam büyüklerini neoplatonizm’in tesirinde, bir panteizm felsefesi yapmak istediklerini söylemek istemedim. Söylemek istediğim şey, bu büyük zevat, iç-müşahede ve duyuşlarını dile getirmek istediklerinde, ariye olarak neoplatonizm’den aldıkları bir kısım kelimeleri kullanmada beis görmemiş olmalarıdır. Yoksa Zat-ı Ulûhiyet anlayışı açısından, iki zümre arasında dağlar kadar fark mevcuttur.

Herşeye rağmen Kur’an’ın tarif ettiği şekilde bir dünya ve ukba muvazenesine sahip bir cemaatin aşağıda arz edeceğim hususlar muvacehesinde, mutasavvifeye isnad edildiği şekilde bir Vahdet-i Vücud anlayışına kail olmaları asla düşünülemez.

— Bütün kainata yayılmış, her yerde ve herşey sayılan bir ilah akidesi, en uygunsuz, en münasebetsiz şeyleri dahi, Allah kabul etmeyi netice verir ki, akıl ve nakil böyle bir münasebetsizliği şiddetle reddeder.

2— Kur’an-ı Kerim, yer yer kainattan, Allah’ın varlığına ve birliğine istidlal eder. Bu ise eşyanın hakikatinin sabit olduğunu gösterir.

3— Kur’an-ı Kerimde, mükerrer ayetler, Kainatın helak olacağı üzerinde durmakta ve bu helakı müteakip yeni dünyaların müjdesini vermektedir. Helak; mevcut olan birşeyin, yok olması demektir. Baştan sabit ve mevcut olmayan birşeyin helak olacağından bahsetmek abesdir. Kur’an ise, abes şeylerden bahsetmekten çok yüce ve müberradır.

4— Bütün peygamberler (s), istinasız, büyük, küçük herşeyin sonradan yaratıldığı dersini vermekte ve Halik ile mahluk arasındaki münasebetin, bir yaratıcı ve yaratılan münasebeti olduğunu ısrarla telkin etmektedirler. Mutasavvifeye isnad edildiği şekliyle bir Vahdet-i Vücud düşüncesinde ise, hem peygamberlerin, hem de ellerindeki vahiy hakikatlerinin tekzib edilmesi bahis mevzuu olur ki; bu da dünyanın en doğru insanlarına, en şeni bir tecavüz sayılır.

5— Vahdet-i Vücuda mesned olarak irad edilen delillerin hemen hepsinde, davaya delaletten daha ziyade ikilik hissi seçilmektedir.

6— Kur’an-ı Kerim’in büyük bir kısmı, itaat edenlere mükâfat, isyan edenlere de ceza va’ad ve tehdidini ifade etmektedir. Vahdet-i Vücut anlayışı içinde, bu ayetlerden birşey çıkarmak imkân haricidir. Zira itaat eden kim? Nimet nerede? Suçlu kim? Azab nedir? Sualleri hiçbir zaman cevabı bulamayacaktır.

7— Bütün eşya ondan ibaret ve bir sel gibi akıp giden hadiseler, onun bir çeşit tezahürü kabul edildiği takdirde, şirki ve müşriki, putu ve putperesti kınamak haksızlık olacaktır. Zira madem her tekevvün O’nun tezahürüdür, bahsedilen şeyleri de o’ndan ayrı görmek düşünülmemelidir. Hâlbuki tevhid akidesini tespit eden Kur’an ve sünnet, aynı zamanda putun ve putperestliğin de en büyük hasımlarıdır.

8— Vahdet-i Vücüd un ikinci zümreye göre izah edildiği şeklinde, maddenin kadim olduğu hükmü hissedilmektedir. Bu ise bil’icma küfürdür. Ve. — ehlullah böyle bir küfrü irtikabtan katiyyen müberradır.

Bütün bunlardan sonra, mutasavvifeye isnad edilen Vahdet-i Vücud mesleğiyle, felsefi Vahdet-i Vücud mesleği arasında, daima açık farklar da göze çarpa gelmiştir.

Felsefi Vahdet-i Vücut (panteizm) zahiren mutasavvifenin Vahdet-i Vücüd anlayışıyla alakalı görülse bile, felsefi- Nazan olarak (Allah) ile (âlem) i bir şeyden ibaret görmektedir ki, şu iki ana bölümde hülasa edilebilir:

1— Yalnız Allah, hakiki bir varlıktır; âlem bir kısım tezahüratın, (maufestotions) yahut meydana gelmeler, sadır olmaların (emanations) heyet-i mecmuasından başka değildir ki, Spinoza’nın mezhebi budur.

2— Yalnız âlem hakikidir, Allah mevcud olan şeylerin mecmuundan ibarettir ki, bu da ya tabi? vücudiyecilik, (pantheisme naturaliste) veyahut maddi vücudiyecilik (pantheisme materialiste) mezhebidir. Hegel ve taraftarları da buna zahib olmuşlardır. Buna binaen diyebiliriz ki:

İslam mutasavvifesi, Vacibül Vücüd’ta, fani olmalarının ifadesi olarak, kâinatı inkâr etmelerine mukabil, berikiler Halıki, kâinatı sarıp sarmalama gayreti içindedirler.

Mutasavvifenin, Vahdet-i Vücut düşüncesi, zımmen Vahdet-i şuhudu ifade etmesine karşılık, berikilerin Vahdet-i Vücudu, Vahdet-i mevcudu (monizm) işmam etmektedir.

Birinciler, hal, müşahede ve istiğrak gibi ahvali ifadede, kelime yetersizliğiyle o türlü müteşahibata girmelerine bedel, diğerleri, ilim yapma, felsefe yapma adına böyle bir yola süluk etmişlerdir.

Birinciler, Allah (c) ile işe başlayıp, o noktadan eşya ve hadiseleri değerlendirmelerine mukabil, ikinciler Cenab-ı Hakk’ı eşyaya tabi kılarak meseleyi tedkike koyulmuşlardır

Birincilerde ilahi bir zevk, ikincilerde ise sadece nazarilik..

Birinciler, kendilerini hakir görme esası üzere yürümede, ikincile ise, Vacibül- Vücuda benzeme felsefesini yapma gibi farklılıklar arz etmektedir.

İşin doğrusunu O bilir.

M.Fethullah Gülen Hocaefendi

Vahdet-i Vücut Nedir? | Sorular ve Cevaplar yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

C: Nesihten gelir ve ruhların bedenden bedene göç etmesi manasınadır. Fransızlar, metempsycose derler. Bu anlayışa kail olanlara göre cesetler ruhların kalıplan gibidir; ervah kışla mahiyetindeki kalıplar içine girer, yaşar ve şenlendirir. Onlar çözülünce de daha başkalarına ve derken bir devr-i daim içinde bu beden değiştirmeler sürer gider.

En iptidai cemaatler arasında dahi tenasüh akidesine rastlamak mümkündür. Ancak, inanç, milli kültür ve muhit farklılığı itibariyle oda farklı görünümlerde olmuştur. Bir Mısır tenasüh anlayışıyla, Ganj’ın ebediyete meshur insanının tenasüh anlayışı arasında ciddi farklılıklar vardır. O, Atinalı filozofların zengin ve rengin ifadelerinde ise bambaşka bir hüviyet kazanır.

Çeşitli metapsişik tecrübelerin yaygınlaştırıldığı günümüzde ise, ruhların muhacereti yeniden ele alındı ve bir inanç haline getirildi. Hususiyle sosyete mahfillerinde maddenin yetersizliğine bir reaksiyon olarak bu türlü hadiselere o kadar ciddi bir inhimak vardır ki, her biraraya gelinişinde, ruhların temessülünden, rehberliklerinden anti-fizik’in fizik’e ve onun kanunlarına tesirinden; hatta bir kısım ruhların ikaz ve irşatlarından veyahut aksine, baştan çıkarma ve saptırmalarından bahsedilmediği an yoktur.

Sadedinde bulunduğumuz soru- cevap mevz6u ne bütün bir tenasüh tarihine, ne de günümüzün metapşisik ve para psişik vakalarını anlatmaya ve aktarmaya yetmeyeceğinden soruda mevzu edilen tenasühün bir iki menşeine işaret ederek asil meseleye geçmek istiyoruz.

Bir kısım çevreler tenasüh akidesinin çok köklü ve kadim olduğu kanaatindedirler. Hatta bunun için bir sürü tarihi üstûreye başvurulmakta, Herodot’un naklettiği çoğu yalan hikâyelere birer hakikat nazarıyla bakılmakta ve hatta (Ovide) in eserlerindeki rengin ve zengin masallar bu işe mesnet yapılmağa çalışılmaktadır. Hatta bir kısım kimseler bu ruhlar seyr-u seferinin sadece insanlar arasında cereyan etmekle kalmayıp hayvanlara hatta otlara kadar uzayıp gittiği kanaatindedirler. Camkiti-nüma Şarihinin beyanına göre, Tenasühçüler, ruhların bütün bir varlık âlemini içine alacak şekilde muhaceret mecburi yetindedirler. Bir alay ruh insanların bedeninden hayvanlara, ondan nebat âlemine, cansızlara ve madenlere, böylece karalardan denizlere, denizlerden karalara bitip tükenme bilmeyen cebri bir sevkıyat devam eder durur. Ruhun bir insan bedeninden diğer insan bedenine intikaline (nesh), kendine münasip bir hayvan bedenine geçmesine (mesh), ot ve ağaçlara girmesine (resh), madenlere hüluluna ise (fesh) derler.

Bu anlayışta âlem şümul (1) bir ruh telakkisinin kabul edilmesinin tesiri var mıdır? Hulul ve ittihatla (2) alakası ne kadardır? Mevzuyu dağıtmadan hemen arz edeyim ki, bu iki inhiraf etmiş düşüncenin tenasühe menşe olduğunu kabul etmemek oldukça güçtür. Hatta (Taylor) tenasüh anlayışının, ruhun müstekillen bekasıyla çok alakadar bulunduğunu söyler. Bu anlayışa göre uzun asırlar, evlat ve torunların atalarına benzemesini de tenasühle izah’a kalkışmışlardı ki, bugün pekâlâ veraset kanunuyla izah edilebilmektedir.

Tenasüh evvela Nil havzasında geliştiği söylenir ki, mumyaların sevimsiz çehrelerinde, ehramların esrarengiz bina edilişlerinde insanın bunu sezmesi mümkündür. Mısır’dan Hindistan’a ve Yunanistan’a götürülen bu düşünce bir tarafta filozofların sehhar beyanları beri tarafta da Ganj ve Send havzasının sonsuzluk fikriyle büyülenmiş insanının nağmeleri arasında, ebediyet isteyen insan gönlünün ümit ve tesellisi haline getiriliyordu. Kabalistler tarafından Yahudiliğe ve yahudi marifetiyle de az dahi olsa Hıristiyanlığa ve en nihayet Kelamcıların bütün reddedici gayretlerine rai men bir kısım mutasavvifeye bulaştırılmış oluyordu. Ve her iddiacı ortaya attığı şeyi ispat etmek için bir kısım delillerde getirmektedir. Mesela Kabalistlerin Tevrat’taki (Niobe)nin mermer olmasını ve Hz. Lut’un zevcesinin tozdan bir heykel haline gelmesini, daha sonrakilerin ise, yahudilerin bir kısmının maymuna ve bir kısmının da hınzıra dönüşmesini zikrettikleri gibi, Hatta hayvanlardaki sevk-i ilahiyi ve nebat âlemindeki baş döndürücü nizam ve ahengi ağaçlaşmış veya hayvanlaşmış birer insan ruhu ile idare edildiklerini kabullenecek kadar düşünce sefaletine düşenleri görmek de mümkündür.

Aslında aceleden verilmiş böyle bir hükmü, değil cansızlar ve nebat âlemine tamim insanlık âlemi için bahis mevzu edilişi dahi o kadar tekellüflüdür ki küçük bir idrakle öyle olmayacağı hemen anlaşılıverir.

Cansızlar ve nebatlar için bir program ve kaderilik kati olsa bile onların ölçü ve nizamlarının içinde eski den yaşamış tecrübeli ruhların bulunduğunu iddia etmek oldukça gülünç ve o kadar da mesnetsizdir. Vakıa ağaç ve otların birer hayat-ı nebatiyeleri vardır, fakat bu hiçbir zaman alçalmış bir insan ruhu olmadığı gibi yükselmeye hazırlanan ve insan olmaya namzet bulunan bir ruh da değildir.

Bu kadar umumi araştırmalara rağmen, hiç bir nebattan kendisini idare eden tecrübeli bir insan ruhu’nun mevcudiyetine dair bir mesaj alınamadığı gibi, şu anda insanlık devresini sürdürdüğü kabul edilen hiçbir ruh dan da, nebati ve hayvani hayatına dair bir hatıranın tespit edildiği gösterilememiştir. Hâlbuki bu husustaki iddialar arasında eski malumat ve müktesebatın intikali de mühim bir esas olarak üzerinde durulan meselelerdendir. Ne var ki şu ana kadar bir-iki akıl hastası hezeyanından ve bir-iki sansasyonel haberden başka birşey bilmemekteyiz.

Tevrat’ta mevzu edilen (Niobe)nin mermer ve Hz. Lut’un zevcesi (Etidhe)nin tozdan bir heykel haline gelmesi hiçbir zaman tenasühe delil sayılamaz. Bu hakikaten olmuş ise, ruh kabzedilmiş, cesede de maruz kaldığı belanın keyfiyetine göre, ya yakıcı bir atmosferle toz toprak olmuş veya lavlar altında kalan cansız cesetleri gibi taşlaşmış demektir. Nitekim dünyanın her yöresinde karşılaşılan bu kabil fosiller sayılmayacak kadar çoktur. Pompei’nin Vezüv’ün püskürttüğü lavlarla bir kül yığını haline gelmesinden asırlarca sonra, yapılan kazılar karşımıza bir süre mermerleşmiş Niobe çıkardı. Bu gün sayfa sayfa bu enkaz yığınlarını çevirip dururken, ibretle seyrettiğimiz napak cebinlerde (3) utanç ve hacalet dolu bir hayatın insanı kudurtmuşluğu hissedilmekte ve ilahi gazabın eserleri görülmektedir. İbret alınsın diye istikbalin emin sinesine teslim edilen bu etnografik materyali, tenasühle tefsir etmek doğrusu hiçbir mesnede dayanmadan ortaya atılmış bir iddia ve işi hafife almadır.

Tenasüh, vefat eden insanların ruhlarının başka cesetlere girip seyr-u seyahatinden ibaret ise, burada hangi ruh hangi cesede girmiştir. Belki pek çoğu mücrim bir topluluğun ruhları kabzedilmiş, arkadan gelenlere bir ders ve ibret olsun diye cesetleri de taş haline getirilmiştir.

Mısırda, Yunanda ve Ganj havzasında tenasüh akidesi su-i istimal edilmiş bir ahiret inancına ve beka-i ruh arzusuna dayalı olarak gelişmiştir. Ne Ahen-Aten’in Mısırında, nede (Pyhagore) ün Yunanistan’ında tahriflerin doğurduğu tenasüh’ü kimse bilmiyordu. Atene göre, insanın yerdeki hayatının sona ermesiyle semavi bir hayat başlar. Buna göre insan ölür ölmez ruhu yükseklerdeki (mahkeme-i kübra)ya varmak üzere yola çıkar ve yüksele yüksele (Osiris)in huzuruna ulaşır. Huzura ulaşan her ruh şu şekilde hesap verir; “Huzuruna günahsız geldim ve hayatımda rabbanileri (4) hoşnut edecek herşeyi yaptım. Kan dökmedim. Hırsızlık etmedim, fesat çıkarmadım ve huysuzluk etmedim Zina irtikâbında bulunmadım.” Bunları söyleyen Osiris’in cemaatine katılır. Söylemeyen ve terazisi ağır basmayan cehenneme atılır ve orada zebaniler tarafından parça parça edilir.

Yine Aten dinine ait imani hakikatleri aksettiren kitabelerde şu saf ve dupduru inanışı görüyoruz: “Senin yaptıkların pek çok ve çoğunu da gözümüz görmez. Ey biricik ilah ki, senin kuvvetine kimse malik değildir. Sen bu arzı istediğin gibi yarattın ve sen yalnızdın. İnsanlar ve büyük küçük yer yüzünde ayaklarıyla yürüyen bütün hayvanlar ve yükseklerde kanatlarıyla uçan bütün kuşlar, hepsine layık olduğu yeri sen seçersin ve bütün ihtiyaçlarını da sen görürsün.. Bütün güzellikler senin sayende şekil alır ve bütün gözler bunlardan seni görür. Sen benim kalbimdesin..” (A.HİSTORY Of Egypt, 371–376 Prof. Breasted Ter: Ö.R.Doğrul) Hiçbir şey ilave etmeden kaydettiğim şu mülahazalar takriben bundan dört bin sene evvel Mısır’da birer büyük hakikat olarak kabul edilen şeylerdi.

Yunanda da, haşir ve beka-i ruh akidesi oldukça sağlamdı. Büyük filozof Pyhagore, cesetten ayrılan ruhun kendine mahsus bir hayatı olacağını ve esasen ruh, arza inmezden evvel bu hayata mazhar bulunduğunu ve yeryüzüne bir kısım mükellefiyetlerle geldiğini ve burada yapacağı fenalıklara karşı cehenneme atılacağını ve zebaniler tarafından parçalanacağını bunun aksine iyilikler yaptığı zaman da yüksek mertebeler ve mesut bir hayata mazhar olacağını ifade etmektedir ki, aktarmalarla karıştırılan bir kısım aksaklıkların olabileceğini peşinen kabul edip sonra anlatılanlara bakacak olursak doğruya çok yakın bir haşir akidesinin rengin bir eda ile ele alınmış olduğunu görürüz. Eflatun’un (Cumhuriyet) kitabındaki beyanatı da bundan farksızdır. Eflatun’a göre “Bedenden ayrılan ruh, cismani hayatı büsbütün unutur ve yalnız hakikatin tefekkürüyle meşgul kalır. Bu haliyle o, kendine münasip bir âleme hikmet ve ebediyetle meşbu lahuti bir âleme yükselerek, orada noksanlıklardan, hatalardan, korkulardan hatta maddi hayatta onu kıvrandıran muhabbetlerden, aşklardan, hâsılı beşer tabiatının gereği olan bütün fenalıklardan azade olarak yüksek bir saadete ve rabbanilerle hemahenk bir hayata nail olur”

Aslında düşünce sistemleri böyle olan milletlerin akidelerinde tenasühvari şeyler göze çarpacak olursa, artık bunun tahrif mahsulü olmasından şüphe etmemek gerektir.

Semavi bir din olan Hıristiyanlık, bu tahrifle, nasıl Hz. Mesih-i Ulûhiyet tahtına oturtmağa kalktı ki, eğer Kuran’ın ışık tutucu, vuzuh getirici beyanı olmasaydı, Hıristiyanlığa bakışın bir Atenizm ve bir Brahmanizm’den farkı kalmayacaktı, Öylede eski Mısır dinleri, Hind dinleri ve Grek dinleri geçirdiği istihalelerden sonra tanınmaz bir hal aldı ki, tenasüh akidesi de bu tahriflerle yol bulup girmiş dâhillerden sayılabilir.

Mısırda kök salan tenasüh akidesi bir baştan bir başa bütün Nil havzasında türkülere ve destanlara mevzu olduktan sonra Yunan filozoflarının ve lud dimağlarıyla daha rengin, daha hayali kisvelere bürünerek masallara mevzu ve topyekûn yeryüzünün üstûresi haline geldi.

Bu anlayışın esiri Hintli maddeyi Brahma’nın son tecellisi saymakta ve ruh ile cesedin birleşmesini bir düşüş ve bir şer telakki etmektedir. Buna mukabil ölümü, beşeri kusurlardan tecerrüt; vecd ve istiğraka yükselmeye vesile olduğundan visal saymaktadır. Hinduizmin en mühim kitabı olan (Ve danta)da ruh Brahma’nın bir cüz’ü bir şeraresi tasavvur edilmekte ve bunun kalıptan kalıba intikal ederek, aslına avdet edeceği ana kadar ızdırapdan kurtulamayacağı anlatılmaktadır. Maksadı olan (marifet-i mukaddese)yi ruh benlikten ve ona ait bütün kötülüklerden sıyrılarak bir nehrin denize koşması gibi, mabut-u mutlaka koşmaya başlar. Vuslat olunca da Budizmin (Nirvana)sı gibi mutlak sükûn ve huzur hâsıl olur. Ne var ki Budizm’de bir humudet ve…manasına karşılık Brahmanizm‘de bir ruh-u faal vardır.

Tenasüh akidesi daha sonraları yahudiler tarafından da benimsenmiştir. Hayata çok haris, beka-ı ruh’a çok meftun yahudinin haşir akidesini orta dazı kaldırdıktan sonra tenasüh akidesini kabullenmesi kadar normal birşey olamaz. Daha sonra ise Kabalistler tarafından İskenderiye kilisesi gibi bir kısım manastırlara sokulan tenasüh ne acıdır ki, Gulat-ı Şia tarafından ehl-i İslam arasına, az dahi olsa girebilmiştir. Tenasühe kail, eski, yeni bütün milletlerde çok ciddi bir fasl-ı müşterek göze çarpmaktadır. O da; hulul ve ittihat (5) Atenizmde Ahen-Aten Brahmanizm’de Brahman Yahudilikte Uzeyr (S) Hıristiyanlıkta H.Mesih (s) ve Gulatı şia’da ise H.Ali (r) hep aynı şey olarak kabul edilmek suretiyle âlem-şümul bir hata işlenmiş ve aynı inhiraf çizgisinde bileşilmiştir. Bunun dışında, bir kısım mutasavvifeye böyle bir isnadın yapılması ise tama men haksızlık ve garazdan ibarettir.

Ehl-i Sünnet uleması hadisçisinden fıkıhçısına ondan tefsir ve kelamcısına kadar bu anlayışın İslam’ın ruhuna aykırı olduğunda ittifak halindedirler. Her ferdin kendi kaderiyle yaşaması kendi kaderiyle ölmesi ve kendi serencamesiyle haşrolması, sonra imtihan hakikatinin muayyen ferde bakması, muayyen muhatabın kendi sevap veya günahıyla aynı muayyeniyet için hesabı gibi hususlardan ötürü tenasüh akidesini merdud görmüşlerdir.

Bu meseleyi vazihen intikal ettirebilmek için gelecek hususların serd edilmesinde faide mülahaza ediyoruz: Aşağıda anlatılan şeyler muvacehesin de tenasüh akidesini kabul etmek mümkün değildir.

1-Haşir akidesine göre her ferdin hesabı kendi hayatının girinti ve çıkıntılarına göre cereyan eder. Buna göre binlerce cesede girmiş çıkmış bir ruh, hangi şahsiyetiyle haşrolacak ve hangi durumuna göre ceza veya mükafat görecektir..

2-Dünya imtihan için açılmıştır. Bu imtihan da gayba iman esası üzerine cereyan etmektedir. Yaptığı kötülüklerin cezasını aşağı bir mahlûk suretinde yaşayan bir ruh, ikinci bir cesede girme fırsatını bulunca, hem mesele gaybilikten çıkacak; hem de görüp tattığı ızdıraplardan ötürü, muhaceret devr-i daimisini sona erdirecek bir yola girecektir ki, bu da tenasüh’ün ruhuna zıt bir durumdur.

3-Her ferdin mutlak saadete namzet olabilmesi için böyle ızdıraplı bir ruhlar muhacereti kabul edildiği takdirde, İlahi ifade ile her mükellefin yaptığı bütün hayırları göreceği vadi, -hâşâ- kizbe haml edilmesi gerekir. Bu ise Zat-ı Ulûhiyet hakkında muhaldir.

4-Kur’an ve sair semavi kitapların günahlar affedileceğine dair olan beyanları affedilebilmek için ruhların ızdıraplı ve uzun seyahatlerini fuzuli ve manasız görmektedir. Rahmeti sonsuz olana şayeste olan da budur. Bu da, bir sükûnet ve bir atalet olan (Nirvana)sını bu meşakkatli yolculuk tan daha huzur verici bulmuş olacak ki Brahmanizm muzdariplerini daha huzur-bahş saydığı bu ufka davet etmektedir.

Bizde ise affedilmeyecek günah yoktur. Ve Allah (c.c.) tövbe eden herkesin günahının bağışlanacağını vaat etmektedir. Bu hususda günahın azlığına çokluğuna bakılmadığı gibi, son dakikalara kadar günah içinde bulunmasına da bakılmamaktadır. Bütün hayatı isyanla geçmiş bir mücrim, bir tek saatlik nezih hayatiyle Allah’ın rahmetine mazhar olabilir.

5-Keza tenasüh devr- i daimiyle yücelebilmek için uzun ve yorucu seyahat, Cenab-ı Hakk’ın hususi iltifat ve rahmetine zıttır. Zira O istediği zaman eracif içinden aldığı en pes bayağı şeyleri som-altın haline getirir gibi en kıymetli yapar ve bu onun hususi atayasıdır.

6-Peygamberlere uyan kimseler arasında; çok şerli kimselerde bulunuyordu. Bu insanlar uzun bir kirli geçmişten sonra velileri çok geride bırakacak muallâ bir mevkiye yükselmeleri o kadar vakidir ki, aksine fikir be yan etmek imkânsızdır. Böyle bir hamlede ve bir nefhada evci-kemalata yükselmek Allah’ın lütfunu ifade ettiği gibi, terakki için. umumi bir muhaceretin yersizliğine de parmak basmaktadır.

7-Her ceset için ayrı bir ruh kabul etme, kudreti sonsuz olan Allah’ın, sonsuz yaratıcılığına imanın ifadesidir. Bunun yerine bir tabur ruh’u bütün cesetlere sokup çıkarma, kudreti sonsuza acizlik isnadını işmam eder. Bundan başka tenasüh akidesinin la mülayim gelmediği de açıktır:

1-Bir kere, yeryüzünde yaşayan dört milyar insanın hiç olmazsa bir kaç milyonunda başka cesetteki sergüzeşti hayatlarına dair bir kısım emareler bulunmalıydı…

2-Bazı kimselerde, bir kaç kere dünyaya gelip gitmiş olmadan hâsıl umumi bir kültür olmalıydı. Bunun dünya nüfusuna göre binde bir olması dahi ne büyük bir rakama ulaştığı düşünülecek olursa, her yerde böyle bir kaç insanla karşılaşma zarureti kendiliğinden ortaya çıkar. Halbuki nerede..

3-İçinde yaşadığımız toplum da eski bir ruh taşıyan her ferd 3–4 yaşına girer girmez bütün eski müktesebatıyla görünmesi gerekirdi. Şimdiye kadar kaydedilmiş tek vak’a yok gibidir. Bazı dahi ve ilhama mazhar kimselerde bir kısım harikalar görülse bile bu hazır bir malumat’ın kullanılmasından daha çok ya semavi desteklenme veya yüce fetanetin eşya ve hadiseleri kavramasından ibarettir.

Şimdiye kadar bir-iki akıl hastasının hezeyanıyla yine bir-iki gazetenin neşrettiği sansasyonel haberden başka bir cesedin başkasına ait bir ruhla yaşadığını gösterir, müdellel bir şey gösterilmemiştir.

5-Sair canlılarda insani fonksiyonları gösterir herhangi bir emare hissedilmemiştir. Hâlbuki daha evvelki cesette kazanılmış bir kısım evsafı taşıyan ruh ne denli aşağı bir hayat yaşarsa yaşasın, fıtratın sınırlarını zorlayacak bir kısım infialleri olacaktı. Botanik çalışmaları çok ilerlemiş olmasına rağmen tenasühü işmam eder herhangi bir garabete rastlamamıştır.

Netice olarak diyebiliriz ki, tenasüh akidesi eski (toplumlar) arasında bir inanç inhirafı olarak yaşadığı gibi, günümüzün insanında da habis ruhların aldatmacılığından ve şeytanların bazı bünyelere girip hâkim olmasından başka birşey değildir. Evet, en doğru beyan içinde şeytanın kan damarları içinde dolaştığını kalb ve kafayı tesir altına aldığını görüyor, tenasüh denen hezeyanın iç yüzüne biraz daha muttali olabiliyoruz.

Yoksa tecrübeye dayanmayan akli mesnedi bulunmayan ve hele vahye müstenit olmayan bir hurafeye, yaratılış itibariyle çok şerefli olan insanın inanması asla düşünülemez.

İşin doğrusunu o bilir.

(1) Alem-Şümul: Alemi içine alan
(2) Hülul ve İttihad: Girme ve birleşme – uluhiyyetin mahlukata geçişini ve onlarla birleşmesini kabul eden batıl inanış

(3) Cebin: Alın
(4) Rabbaniler: Kendisini tamamen Cenab-ı Hakk’a vermiş arif-i billah kişiler, ilmi ile amel eden alimler

M.Fethullah Gülen Hocaefendi

Tenasüh nedir? | Sorular ve Cevaplar yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.