Evet vaziyet, durum, idrak ediliyor olan an gibi manalarla karşılayabileceğimiz “hâl” ve ikamet edilen yer, mevki, mertebe gibi anlamlara gelen “makam” tasavvuf terminolojisinde en çok kullanılan kavramlardandır.

Türkçede de çok yaygın olan bu iki kelime, tasavvuf ıstılahında, insanın hissettiği duygularla alakalı olarak kullanılır. Şu örnekten gidelim: hani bazen durup dururken içimiz daralır, canımız bir şey istemez, hayat az ya da çok sıkıcı olur ya. İşte tam buna “kabz hâli” denir. Kâbıd olan Cenab-ı Hak, kalbimizi adeta avucuna alır ve sıkar. Murad buyurduğu vakit de Bâsıt ismiyle tecelli buyurur ve o durumdan bizi rahatlatır. Adeta avucunu açar ve vicdan genişliği, inşirah, yaşama sevinci, mutluluk, huzur ve ferahlık gibi kelimelerle karşılayabileceğimiz ruh hâlini bahşeder. Buna da “bast hâli” denir.

İşte bu tür duygularımız hâldir; geçicidirler, uzun süre devam etmezler ve bizim iradelerimize bağlı değillerdir. “Ben şimdi içimde bir sıkıntı yaşamak istiyorum” deyip kabz hâlini veya “içimde bir inşirah duymak istiyorum” diyerek bast hâlini yaşayamayız. Bu gibi duygular, tamamen Yüce Allah’ın bizimle alakalı takdirleridir. Elbette hayatımızdaki bazı sıkıntılar bizde kabz hâline sebep olabilir veya sevdiğimiz bir iş, bir insan, bir ibadet, bir hizmet, bast hâlini yaşamamıza vesile olabilir. Ama bütün bunlar geçicidir ve bizim isteğimizle cereyan etmezler. Yüce Allah bunları istediği vakitte, istediği kadar kalblerimize gönderir. Bunu vurgulamamızın sebebi, hâl ile makamın ayrıştığı yer olmalarından ötürüdür. Yani hâl geçici ve iradelerimize bağlı olmaksızın gelişirken, makam, kalıcı ve iradelerimizle alakalı olarak cereyan eder.

Hâlle alakalı “kabz” ve “bast”ı örnek vermiştik. Makama örnek olarak da “tevbe” ve “rıza”yı verebiliriz. Kendine göre, işlediği bir günah veya bir gafletinden ötürü bir mümin, Cenab-ı Hakk’a yönelir hem affını diler hem O’na teveccüh eder. Zaten tevbe, Hakk’a dönüş, O’na yöneliştir. Kul, bu vesileyle yaptığı yönelişini iradesiyle devam ettirebilir, sürekli olarak Rabbine dönük yaşayabilir, bütün ömrünü tevbe ile tevbekâr olarak geçirebilir.

Aynı şekilde rızadan da bahsedebiliriz: İnsan, bir taraftan Yüce Allah’ı razı edebilmek için O’nun emir ve yasaklarına göre hayatını düzenler. Kalbini O’nun hoşnutluğu çerçevesinde tutmaya çalışır. Diğer taraftan da O’nun kendisi hakkındaki takdirlerine gönülden razı olur. Şükür ve sabır yörüngeli bir hayatı idrak etmeye gayret eder. Yani hem Allah’ı razı etmeye çalışır hem de O’ndan razı olma cehdi içine girer. Rızanın bu ikisi de birbirinden zor yönleriyle hayatını geçirir.

Tevbe ve rıza üzerinde bu ciddiyetle duran böyle bir mümin, tevbe ve rıza makamında ömrünü bereketle yaşamış olur.

Ayrıca hâle örnek olarak murâkabe, kurb, muhabbet, havf, recâ, şevk, üns, itminan, müşâhede ve yakîni, makama örnek olarak da takva, zühd, sabır, şükür ve tevekkülü de verebiliriz.

İnsan, geçmişi ve geleceği beraber yaşayan yegâne varlıktır. Arkamızda bıraktığımız acı tatlı hatıralar, dünyevî uhrevî ileride bizi bekleyen şeyler ister istemez bizi meşgul eder. Bu meşguliyet, içinde bulunduğumuz ânı yaşamamıza engel olur. Aslında en önemli ve en değerli zaman parçası, içinde bulunduğumuz andır. Geçmiş arkada kalmış, gelecek ise meçhuldür. En gerçek olan vakit ise idrak ediyor olduğumuz zaman parçasıdır. İşte bu zaman parçasına yani âna hâl denir ve ona odaklanmak, hayatı anbean yaşamak, kaçırmadan, geçmiş ve geleceğin savurmasına fırsat vermeden değerlendirmek, o anda ve her anda yapılması en doğru olan şeyi yapmak, Hak yolcularının üzerinde en çok durduğu hususlardandır. Hayatını bu seviyede bir idrakle geçiren insana ise “vaktin çocuğu” manasına “ibnü’l-vakt” denmiştir.

Bu açıdan bakınca, hayatın hâl ve makamdan ibaret olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Evet mümin, hâlden hâle geçip terakki eder, idrak ettiği bazı makamların üzerine başka makamlar da koyar ve bitip tükenme bilmeyen azmiyle Hak yolunda mesafe almaya devam eder.

“Hâl”in Nasıl? İyi misin? I MEHMET YAVUZ ŞEKER yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.

Bu itibarla, “hâl”e, bir ilâhî mevhibe ve gönül yamaçlarının “üns” esintileri, “makam”a da insan irâde ve azminin bu nefehâtı soluklayıp benliğine mal ederek ikinci bir fıtrata ulaşması diyebiliriz.

Hâl; yaratılış, hayata mazhariyet, nur ve rahmet gibi, perdesiz her şeyin gerçek kaynağını gösterir ve hâlis tevhidi ihtar ederek, insanı sürekli metafizik gerilime ve alternatif arayışlara sevk eder. Makam ise, sa’y ü gayretin sisli-dumanlı prizması içinde dediğini der ve hakikati kendi kemâlât arşına bağlar. Onun içindir ki, kalbe gelen vâridâtın duyulup-sezilmesi ve her lâhza, kalblerde “kenzen” bilinene doğru ayrı bir yol vurulması; içinde biraz da kendimizi anlatmanın bulunduğu o vâridâtın kendi rengimize göre ifâde edilmesinden daha kadirşinâsça bir davranış sayılmıştır.

Bundan dolayıdır ki, Hazret-i Sâdık u Masduk, bir makam münasebetiyle: “Allah sizin cisim ve sûretlerinize değil, kalblerinize nazar eder..”^[1] diyerek Hak cânibince önemsenen noktayı hatırlatıp, halkça yönelinecek mihrâbı iş’âr ile âyineyi, tecelliye tevcîh buyurmak istemiştir. Derecesi daha düşük bir rivayette, kalblerin yanında ameller de zikredilerek: “Allah sizin kalblerinize ve amellerinize bakar…”^[2] beyânı ise, hâlin devamıyla ulaşılan “makam”a hâl hatırına bir iltifâttır.

Hâl, mutlak irâdenin muradına uygun vakitlerde, ara ara gelen tecelliler, bu tecellilerin yayılma sahası kalb ufku, avlayıp bir kalıba ifrağ eden de his ve şuurdur. Bu itibarla makama, dalgaları dinmiş, istikrara ulaşmış bir pâye nazarıyla bakılmasına karşılık; hâl, yüksek takdirlere bağlı gel-gitlerin ağında, her zuhûr bir evvelkisinden ayrı ve farklı kareler içinde, sürekli belirip-kaybolan ve tıpkı güneşten gelen değişik boy ve renklerdeki dalga paketlerine benzetilebilir.

Hassas ruh ve mârifete uyanmış şuurlar, suyun üzerindeki kabarcıklarda, güneşin akislerini gördükleri gibi, gönül yamaçlarında da, hâl dalgalanmalarını öyle görür, hisseder ve ayrı ayrı idrâkle ona mukabelede bulunurlar. Kalb balansını iyi ayarlayamamış, dolayısıyla da irtibatsız kalmış kopuk ruhlar, bunları birer vehim ve hayâl sanabilirler; varlığa Hakk’ın nuruyla bakanlar için ise bunlar ayânlardan ayân gerçeklerdir.

En büyük Hâl Eri, bir önceki mazhariyetlerini, bir sonraki durumu itibarıyla dûn gördüğünden -o dûn hâlin nuruyla Allah gönüllerimizi donatsın!- “Ben günde yetmiş defa istiğfar ediyorum…”^[3] buyururlardı.

Zaten, Nâmütenâhî’ye dönük bir ebedî yolculukta, ebedî ışık ve ebedî buraka ihtiyacını hisseden dupduru bir gönlün, başka türlü düşünmesi de mümkün değildir…

اَللَّهُمَّ يَا مُحَوِّلَ الْحَوْلِ وَاْلأَحْوَالِ حَوِّلْ حَالَنَا إِلَى أَحْسَنِ الْحَالِ وَصَلِّ وَسَلِّمْ يَا رَبِّ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الْمُخْتَارِ

Sızıntı, Ekim 1990, Cilt 12, Sayı 141

[1] Müslim, birr 33
[2] Müslim, birr 34; İbn Mâce, zühd 9; Ahmed b. Hanbel, Müsned 2/285, 539
[3] Tirmizî, tefsîru sûre (47); İbn Mâce, edeb 57

Hâl, Makam yazısı ilk önce Hizmetten üzerinde ortaya çıktı.